Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կարապետ Բ. Ուլնեցի

1961. Աղթամարի Աթոռ

Աւելի նուազ են Աղթամարի կաթողիկոսութեան պատկանող լուրերը, և նոյնիսկ Հաւաքարանն ալ, որ անստոյգ բաներ ալ արձանագրելէ չի քաշուիր, անուններէ աւելի բան մը յառաջ չի բերեր։ Վերջին անգամ յիշեցինք Թովմասի Հերիճցին, որ Եղիազարի հպատակելէն ետքը՝ Նահապետին դէմ էր ելած, և անկէ ձեռնադրուած Աւետիսը մերժած, և իր կենդանութեան Սահակ Արծկեցին յաջորդ օծած, որ Պարոնտէր ալ կոչուած է (§ 1828)։ Իրօք ալ Սահակ յաջորդութեան անցաւ երբ Թովմաս վախճանեցաւ 1698-ին, և Աւետիսի ճիգերը օգուտ չունեցան։ Սահակ հազիւ թէ տարին բոլորեց, զի 1699-էն իբրև կաթողիկոս կը յիշատակուի Յովհաննէս Կայծակ, կամ տեղական հնչմամբ Կէծուկ, և անոր ալ 1705-ին կը յաջորդէ Հայրապետ Փայխեցի, Թովմասի քեռորդին, այրի երիցութենէ չուշտակ վարդապետութեան անցած։ Հայրապետէ ետքը թուականներու յիշատակներն ալ կը պակսին, և Հաւաքարանը կը շատանայ լոկ անուններու ցանկ մը տալով, որք են Յովհաննէս Հայոցձորեցի, Գրիգոր Գաւաշեցի, Ղազար Մոկացի՝ Առաքինի կոչուած, Գրիգոր Խիզանցի՝ Ազնուազարմ ըսուած, և Պաղտասար Բաղիշեցի, որուն մահն ալ կը դնէ 1730ին (00. ԲԻԶ. 1198), սակայն ուրիշներ կեանքը մինչև 1736 կ՚երկարեն, և մինչև 1743 յիշատակութիւններ տեսած են (09. ՕՐԱ. 287), որոնք մեզի ծանօթ չլինելուն բաղդատելու և ստուգելու միջոցը չունինք։ Աղթամարի կաթողիկոսներուն տաճկահպատակ սահմանին մէջ գտնուիլը, և Թովմասի օրէն արծարծուած Էջմիածինի դէմ հակառակութեան հոգին, դիւրութիւն կու տային անոնց, իրենց ազդեցութիւնը տարածել Վասպուրականի և Աղձինքի մէջ գտնուող վիճակներու վրայ, միշտ շարժուն և ծփուն կացութեան մէջ, որով շարունակ փոփոխական կը դառնար Աղթամարի աթոռին իրաւասութեան սահմանը։ Օսմանեան մայրաքաղաքի հեռաւորութիւնն ու յարաբերութեանց դժուարութիւնը՝ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան հետ ալ առնչութեան արգելք կ՚ըլլային, այնպէս որ ոչ մի յիշատակ և ոչ մի դիպուած չենք գտներ, որ Կ. Պոլսոյ պատրիարքները Աղթամարով զբաղած ըլլան, մինչ շարունակ շփման մէջ էին Կիլիկիոյ հետ։ Այսպէս Աղթամարի կղզիացեալ և մոռացեալ կացութիւն մը ունէր, և իր իրաւասութեան գաւառներն ալ ոչ մի նպաստաւոր հանգամանք չներկայելուն, աթոռն ալ շարունակեալ անկման ճանբուն մէջ կը յառաջէր։

« 1960. Կիլիկիոյ Աթոռ   |   1962. Սահակ Բրուտեցի »
© Gratun.org