Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աբրահամ Բ. Խոշաբեցի

1964. Պարսկաստանի Վիճակը

Կարապետ կաթողիկոսի մահուան միջոցին Երեւանի նահանգին քաղաքական կացութիւնը բոլորովին հանդարտ չէր։ Իրաւ երկիրը Օսմանեան տիրապետութեան ներքև էր, բայց Պարսկական մրցումը դադարեծ չէր։ Մահմուտ, Աֆղանի յաղթականը (§ 1930), իր անգութ և բռնակալ իշխանութիւնը եղերական կերպով վերջացուցած էր։ Չորս տարի արիւնռուշտ թագաւորութենէ ետքը, 1725ին յանկարծ խղճահարելով, խիստ ապաշխարութեան ենթարկուած էր զինքը, մութ քարայրի մը մէջ անսուաղ խոշտանգանքներով, ուսկից 15 օր ետքը խելայեղեալ դուրս ելած էր կատաղի մոլեգնութեամբ, իր միսերը ուտելու աստիճան։ Այնպէս որ իր մայրն (ՏՊԷ. 360) և իր եղբօրորդին Էշրէֆ (ԺՈՒ. 331), զայն խեղդել տուած էին այդ կացութեան վերջ տալու համար։ Այսպէս 1725 ապրիլին Էշրէֆ թագաւորութեան տիրացած էր Ասպահանի մէջ, մինչ Թահմազ գաւառներու մէջ կը դեգերէր իսկ Ռուսեր ու Օսմանցիներ Պարսիկ գաւառները իրենց մէջ բաժնելու կաշխատէին (§ 1932)։ Թահմազ և Էշրէֆ հաւասարապէս հետամուտ էին Օսմանցոց պաշտպանութիւնը ապահովել իրենց գաւառներուն գնովը, երբոր հրապարակի վրայ երևցաւ նոր անձնաւորութիւն մը, Նատիր՝ Թիւրքմէններու Աֆշար ցեղէն, ստորին դասակարգի զաւակ, որ բախտին բերմամբ ալեկոծ կեանք մը, և բարձրացումներ ու անկումներունենալէ ետք, աւազակապետ մը եղած և ամէնուն վրայ ահուսարսափ թողած և անպարտելի մարդ մը ճանչցուած էր (ՏՊԷ. 361)։ Նատիր Թահմազի կողմը անցած էր 1726-ին, երբոր սա Խորասան գաւառը կը դեգերէր։ Աֆղաններուն դէմ ելլելով, ընկճած էր անոնց ոյժը։ Էշրէֆնալ Ասպահանէ փախուցած և Թահմազը յաղթանակով իր հօրը մայրաքաղաքը դարձուացած, և անոր իշխանութիւնը ապահովցուցած էր Էշրէֆը սպաննելով, և Աֆղանները կոտորելով և ցրուելով (ԺՈՒ. 332)։ Այդ պատերազմները բաւական երկար տևեցին, և երբ Նատիր Աֆղանները կը հալածէր, Թահմազ ուրախ օրեր կանցնէր Ասպահանի մէջ։ Իսկ սահմանագլուխները կը մնային միևնոյն դիրքի մէջ, թեև երկու կողմէն ալ խլրտումներ անպակաս էին։ Ճիշդ այդ միջոցին կիյնար Կարապետի մահը (§ 1954), երբ կը շարունակէր Օսմանեան տիրապետութիւնը Երևանի և Էջմիածինի վրայ։

« 1963. Սամուէլ Մանիսացի   |   1965. Կաթողիկոսի Ընտրութիւն »
© Gratun.org