Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աբրահամ Բ. Խոշաբեցի

1971. Խոշաբեցիի Մահը

Կրետացին Էջմիածին հասնելով կաթողիկոսը անկողին ինկած կը գտնէ երկու աւուրբք յառաջ, այսինքն նոյեմբեր 2ին, շաբաթ օր։ Կ՚ուզէ հիւանդութեան ինչ ըլլալը հասկնալ, սակայն ուրիշ պատասխան չի կրնար առնել, բայց եթէ բոլոր անձն իմ ցաւի, և ոչ գիտեմ զպատճառն և զուստն (ԿՐԵ. 7)։ Սակայն դիտելով թէ համայնք խօթացեալ էին միաբանքն ի սուրբ աթոռն, ևս և ի գիւղն, և թէ բազումք մեռան, ինչպէս Սարգիս Թէքիրտաղցի և Զաքարիա Բաղիշեցի վարդապետները, ու կաթողիկոսի փոքարւոր Աւետիսը, և այլք ի մահտեսեաց, և ի գիւղէն յոլովք (ԿՐԵ. 6), պէտք է հետևցնել թէ վարակիչ համաճարակի մը դիմաց կը գտնուինք, թէպէտև ինչ ախտ ըլլալը որոշելու չափ նշաններ տրուած չեն։ Կրետացին իբրև կաթողիկոսին մտերիմը, գիշերներ կը լուսացնէ անոր անկողինին մօտ, հիւանդին և մօտը եղողներուն բռնադատութեամբ միայն հանգստանալու կ՚երթար։ Կիրակի, նոյեմբեր 10-ին հիւանդին վիճակը կը ծանրանայ. շուրջ զմահճովն նստելով վարանէաք, կը գրէ Կրետացին, գիշերուան մինչև ժամը 5 նորէն կը հսկէ, մինչև որ ուրիշներ զինքը կը յորդորեն, թէ զնա դու ի քո տեղն, բայց հազիւ երկու ժամ անցած, յետ հասարակելոյ գիշերոյն, կու գան զինքն արթնցնել, թէ հիւանդը այլիմնապէս երևի, և երբ կու գայ, կը տեսնէ որ ի առ և ի տուր շնչոյն էր ի հոգեվարութեան։ Իրօք ալ առաւօտեան դէմ յինն կամ տասն ժամու գիշերոյ, լոյս երկուշաբթի, հոգին կ՚աւանդէ, 1734 նոյեմբեր 11 երկուշաբթի չլուսցած։ Կրետացին մահուան հեշտ և հանգիստ եղած ըլլալը բացատրելու համար կը գրէ, թէ աւանդեաց զմաքուր հոգին ի ձեռն հրեշտակի բարւոյ այնպէս, թէ ոք հանցէ խնձոր մի ի ծոցոյ և տասցէ բարեկամին։ Թաղման կարգը չեն կրնար երկուշաբթի կատարել, զի նոյն օր Երեւան կուսակալ Ալի փաշա ալ կը մեռնի յառաւօտեան ճաշու ժամու, և թաղման հրամանագիրը կ՚ուշանայ, մինչև որ կուսակալութեան գործերը կը ստանձնէ զինուորական հրամանատար Տէրէնտէցի Հիւսէյին փաշա։ Երեքշաբթի ինքն Կրետացին կը պատարագէ և կ՚օծէ, բայց Ս. Գայիանէ չի կրնար երթալ թաղելու, վասն սաստիկ ջերման, որ տենդէր օր ընդ մէջ, և պատարագէն վերջ տենդը բռնելուն, կը պարտաւորուի անմիջապէս մահիճ մտնել. բայց չորեքշաբթի այգը կը կատարէ գերեզմանին վրայ զբոլոր ուխտ սուրբ աթոռոյն միասին տանելով (ԿՐԵ. 7)։ Այսպէս կը վերջանայ Աբրահամ Խոշարեցիի կաթողիկոսութիւնը, երեք ընկերակից եկեղեցական պետերէն առաջին ինքն բաժնուելով աշխարհէս, և քակտելով այն գեղեցիկ զուգադիպութիւնը, որով Վարդան Բաղիշեցիի երեք աշակերտները, Խոշաբեցին ու Շղթայակիրն ու Կոլոտը միևնոյն ատեն երեք մեծ աթոռներուն վրայ կը գտնուէին։ Խոշարեցին երեքներուն մէջ երիցագոյնն ու նխապատիւը եղած չ՚երևնար, զի մէջերէն Շղթայակիրը եղած էր առաջին անգամ Գլակայ առաջնորդ ընտրուողը (§ 1910), հետևապէս չենք համարձակիր տարիքով ալ խոր ծերութեան հասած ըսել Խոշաբեցին։ Մահուան ալ համաձարակի մը առթիւ տեղի ունեցած ըլլալը, չստիպեր այդ ենթադրութեան դիմել, և զարմանալի է որ Կրետացին ալ, որ այնչափ մանրամասնութիւններ կը գրէ, հանգուցեալ կաթողիկոսին տարիքը չի նշանակեր։

« 1970. Կրետացին Յէջմիածին   |   1972. Ընտրութեան Պարագաներ »
© Gratun.org