Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աբրահամ Գ. Կրետացի

1982. Կ. Պոլսոյ Գործեր

Կոստանդնուպոլսոյ աթոռին գործերը Կրետացիին կաթողիկոսութեան միջոցին, նորէն մեզի կաթոլիկութեան երեսէն ծագած գժտութիւնները կը ներկայեն, հակառակ Կոլոտ պատրիարքի խոհական ջանքերուն։ Քսան տարի կ՚ըլլար յորմէհետէ Կոլոտ անօրինակ շարունակութեամբ պատրիարքական աթոռին վրայ կը մնար, ինչ որ իր իմաստուն կառավարութեան արդիւնք պէտք է ըսենք, զի երբ մէկ կողմէն հայադաւան եկեղեցւոյ իսկութիւնը կը պաշտպանէր, միւս կողմէն կ՚աշխատէր բուռն միջոցներէ զգուշանալ, և միտքերը լուսաւորելով համերաշխութիւն գոյացնել։ Սակայն նա երբ իր բարեմտութեան սկզբունքին կը հետևէր, կ՚երևի թէ Լատին քարոզիչներու շահագէտ ուղղութեան չէր թափանցէր։ Կնճիռին ամենէն մեծը Հայոց եկեղեցիներուն վրայ էր, ուր լատինամիտներ պաշտօնական պահանջներով պէտք էր դիմէին, և պետական տեսակէտով պէտք չէր խորշէին։ Այդ պատճառներով Հռոմն ալ չէր կրցած բացարձակ արգելք հռչակել, և երկդիմի պատգամով մէջէն ելլալ մտածած էր (§ 1938)։ Բայց Լատին աբեղաներու և իրենց եպիսկոպոսին շահը աւելին կը պահանջէր, իրենց հետևորդներէն իրենք պէտք էր շահէին։ Եթէ Կոլոտ բուռն միջոցներէ կը խորշէր, բոլոր ազգայիններ նոյն միտքէ չէին, և լատինամիտներու յոխորտանքէն կը գրգռուէին։ Անոնց գլխաւորներէն էր Շիրին Գալֆա, արքունի շինուածապետ, որ իր դիրքէն օգտուելով եպարքոս Էսսէիտ Մէհէմմէտ փաշան գրգռեց, և սա նոր հրաման ղրկեց Կոլոտ պատրիարքին, իր ժողովուրդին վրայ զգուշանալ, և իրեն անսաստողներ ծանուցանել. բայց Կոլոտ բաւականացաւ լատինամիտներու գլխաւորները կոչել ու խրատել, որոնք շինեալ զմիտս պատրիարքին դարձան խաղաղութեամբ (ՉԱՄ. Գ. 807)։ Սակայն Լատին եպիսկոպոսն ու աբեղաները չէին ներեր իրենցմէ հրապուրուածներուն՝ պատրիարքին մօտենալը։ Գաղղիական դեսպանը Վիլնէօվ՝ միտք կը յղանայ Հայ կաթոլիկական եկեղեցի մը կառուցանել տալ, որ մէկ կողմէն կաթոլիկ և միւս կողմէն Օսմանեան հպատակ նկատուի, և կաթոլիկութեան հրապուրուած Հայեր իրենց եկեղեցականներով ուզած հոգևորական պաշտօննին կատարեն անոր մէջ։ Ասոնք կը հրաւիրուին ծախքերուն համար հանգանակութիւն բանալ, և դրամական գումարներ և կանացի զարդեր բաւականաչափ կը յանձնուին դեսպանատան՝ լատինամիտ Հայերու կողմէ, ոմանք յօժարութեամբ և ոմանք ստիպմամբ, մինչև իսկ ընդդիմացողներունմէջէն ոմանք ընդ բանիւ եղեն, և ոմանք զրկեցան յարձակմանէ։ Հռոմէական պատմիչն է որ կը վկայէ սոյն լատինական ծայրայեղութեանց (ՉԱՄ. Գ. 807)։ Այդ բաները գաղտնի կը կատարուէին 1735 մայիսին մէջ։ Ծրագրած խորհուրդը յաջողցնելու համար Վիլնէով մտածած էր, որ լատինամիտներ, որչափ ալ առանձին եկեղեցւոյ մէջ հոգևորական պաշտօնական կատարեն, պատրիարքին Հայոց տացեն զեկեղեցական հասս, այսինքն իրաւունքները վճարեն, ինչ որ նուազներ լատինամիտ եկեղեցականներուն օգուտը, և կը դադրեցներ բուն Լատիններուն հասոյթը։ Լատին աբեղաներ հազիւ թէ կը տեղեկանան- ձայն կը բարձրացնեն, որ եթէ ստասցին առանձինն եկեղեցին, և ոչ եկեսցեն ի մերս, մեք դատարկ մնամք։ <նորէն հռոմէական պատմիչէն կը քաղենք այդ պարագաները, և աւելորդ կը դառնայ խորհրդածութիւն աւելցնել, թէ ինչ էր Լատին քարոզիչներու նախանձայուզութեան մեծ շարժառիթը։ Ազգայիններն ալ կը գրգռուին, ևս առաւել պետութիւնը կը յուզուի իրեններուն օտար պետութեան հովանաւորութեան ներքև անցնելու վրայ հետազոտութիւններ կը կատարուին, քանի մը գլխաւորներ կը ձեռբակալուին, և կը բանտարկուին, և կը տուգանուին։ Դեսպանը իր ծրագիրէն ետ կը քաշուի։ Պարսից հետ պատերազմը իբր արգելք կը ցուցնէ և գործը խաղաղութեան միջոցին կը թողու (ՉԱՄ. Գ. 808), բայց չէ ըսուած թէ հաւաքուած գումարները տէրերուն դարձուած ըլլան։

« 1981. Կրետացին Ի Թավրէզ   |   1983. Երուսաղէմի Գործեր »
© Gratun.org