Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աբրահամ Գ. Կրետացի

1983. Երուսաղէմի Գործեր

Հայերուն ճակատագիրն էր կարծես, նոյն իսկ քրիստոնեայ ազգերէ խանգարուած տեսնել իր ներքին խաղաղութիւնը, և անդադար մրցիլ ու ճգնիլ անոնց քսութեանց և գրգռութեանց դէմ։ Երբ Լատիններ մէկ կերպ զինքը կը յօգնեցնէին, ուրիշ կերպով մըն ալ Յոյներ ասպարէզ իջած էին։ Ասոնց ճիգերը Երուսաղէմի Հայոց սեփականութեանց և իրաւանց դէմ էր կուզէին Հայերը ամէն ստացութիւններէ զրկել, ոչ միայն արարողական այլև կալուածական իրաւունքներէ կապտել, և նոյն իսկ Ս. Յակոբեանց մայրավանքն ալ իրենց ձեռքը անցընել։ Հէքիմզատէ Ալի եպարքոսին որով յաջողութիւն չէին գտած, բայց կրցան շահեցնելով շահիլ Կիւրճի Իսմայիլ եպարքոսը (§ 1968)։ Յոյներուն աչքին փուչ եղած էր Հէքիմզատէի որով Կոլոտի առած նոր հրովարտակը, որով կը հաստատուէին Հայոց բոլոր իրաւունքները, սեփական սրբավայրերը, լուսաբանութեան արարողութիւնը, և Ասորւոց ու Եգիպտացոց ու Եթովպացոց՝ Հայերուն հետևակ ըլլալը։ Երբ հաշտութեան խօսքեր կ՚ըլլային, Յոյներ համարձակ կ՚առաջարկէին, զայն հրովարտակ, զոր առիք ի վերջին աւուրս, այրեցէք ի հուր առաջի աչաց մերոց (ԱՍՏ. Բ. 40)։ Կիւրճի Իսմայիլի եպարքոսութիւնը իրենց քաջալերութիւն տուաւ, զի զայն շատ դիւրամէտ գտան անձնական շահերու փաստին։ Երկու Յոյն պատրիարքներ, 18 մետրապոլիտներ, բազմաթիւ իշխանաւորներ, գրով դիմեցին, թէ ժառանգութիւն սուրբ տեղեաց աւանդեալ է Յունաց, թէ Հայերը եկամուտ են, Ս. Յակոբեանց վանքը Յոյներուն է, և Հայեր խաբէութեամբ իւրացուցած են, և թէ ամենայն ազգք քրիստոնէից յԵրուսաղէմ, պարտին հնազանդիլ պատրիարքին Յունաց։ Այս գիրը շուտով ընդունելութեան արժանացաւ, և իբրև Հայոց խաբէութեան հեղինակ Սեղբոս և Մելիտոն ամիրաներ բանտարկուեցան, Հայեր բողոքեցին, բայց Յոյներ աւելի բազմութեամբ և աղմուկով եպարքոսին դիմեցին։ Հայեր Մահմուտ սուլտանին դիմեցին, բայց գործը եպարքոսին թողուեցաւ և թագաւորական հրաման ելաւ, Հայոց տրուած հրովարտակը ետ առնել յատուկ զինակիր ալ ճամբայ հանուեցաւ Երուսաղէմ որ հրովարտակը ետ առնէ և բերէ, և Յոյներուն պահանջները գործադրուին։ Մինչև իսկ Սեղբոսի և Մելիտոնի գլխապարտութեան լուրեր լսուեցան։ Հայեր դժուարին ճգնաժամին մէջ, ամէն տեսակ զոհողութեանց ենթարկուեցան. իրենք ալ կողմնակիցներ շահելու համար բանի մը չի խնայեցին բայց թերևս արդիւնք չունենային, եթէ ներքնապետին և եպարքոսին մէջ ծագած գժտութեան հետևանօք, Կիւրճի Իսմայիլ, վեց շաբաթէն պաշտօնանկ չըլլար և չաքսորուէր, և անոր հեռանալէն 16 օր ետքը Էսսէիտ Մէհէմմէտ փաշա եպարքոսութեան չի կոչուէր։ Ասոր առաջին գործերէն մին եղաւ նոր զինակիր մը ճամբայ հանել, առաջինը ետ կոչելու, և Հայոց հռովարտակը իրենց ձեռքը թողլու (ԱՍՏ. Բ. 41-43), մինչև որ կատարեալ քննութեամբ պատշաճը անօրինուի։ Այդ առթիւ բանտարկեալ ամիրաներն ալ արձակուեցան։ Թէպէտ առժամեայ հանդարտութիւն մը տիրեց բայց հիմնական կարգադրութիւն չէր եղածը։ Յոյներ չէին կասած իրենց յաւակնութիւններէն, Հայեր չէին ազատած պաշտօնական ճիգերէն։

« 1982. Կ. Պոլսոյ Գործեր   |   1984. Հայեր և Լատիններ »
© Gratun.org