Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աբրահամ Գ. Կրետացի

1987. Մխիթարեանց Ընթացքը

Այդ միջոցին տիրող հաշտ ընթացքը, եթէ Կոլոտի տեսութեամբ ներքին խաղաղութեան և հանդարտութեան պիտի ծառայէր, սակայն միւս կողմէն դիւրութիւն և քաջալերութիւն կ՚ընծայէր լատինականութեան հետևող Հայ եկեղեցականներուն՝ իրենց գործունէութիւնը տարածելու Հայոց մէջ, և օգտուելով Հայոց պատրիարքարանի մեղմ ընթացքէն, և ազգայնոց Լատիններու շփուելէն, և ուսման ու զարգացման հետևելու փափաքէն, հետզհետէ կ՚ընդարձակէին իրենց գործունէութիւնը։ Այդ նպատակին աւելի կը ծառայէին Մխիթարեան և Անտոնեան նորակազմ միաբանութեանց անդամակիցները, որոնք անդստին այդ ժամանակէն մոլեռանդ լատինականութենէ տարբեր ուղղութիւն մը ընդգրկած էին, քարոզելով և բացատրելով թէ Հայոց եկեղեցին և հայադաւանութիւնը, Հռոմի եկեղեցիէն ու հռոմէականութենէ օտար չեն, և հիմնապէս միևնոյն են, միայն ինչինչ թիւրիմացութիւններ կան, որոնք Հռոմի դիտողութեան առիթ կու տան, և անոնք ուղղել և փոխել ալ ոչ միայն հայադաւանութեան իսկութիւնը չի խախտեր, այլև մեծապէս օգտակար կ՚ըլլայ, պապութեան հզօր պաշտպանութիւնը և եւրոպական տէրութեանց հովանաւորութիւնը ապահովելով։ Կ՚աւելցնէին ևս թէ Հայութեան անկեալ և տառապեալ վիճակն ալ վերակենդանութիւն կը ստանայ, մտաւորական զարգացմամբ և նիւթական բարօրութեամբ։ Մխիթար կրկնակի միջոցներով այդ ուղղութեան կը ծառայէր։ Վենետիկի դիրքէն և դիւրութիւններէ օգտուելով հետզհետէ կաթոլիկամիտ հրատարակութիւններ կ՚առատացնէր և ազգին մէջ կը ցրուէր, Մայրաթոռի հայրապետին անունն ալ անոնց ճակատը դրոշմելով, աւելի ընդունելի ցուցնելու համար։ Գիրքի կարօտ և ուսման ծարաւի Հայեր՝ մեծաւ փափաքանօք կը ստանային այդ հրատարակութիւնները, և անուղղակի կը հրապուրուէին։ Միւս կողմէն Մխիթար իր աշակերտներէն քանիները Արևելք կը ղրկէր, որ այդ միտքով քարոզութիւններ ընեն, ինչպէս եղան Եղիա Մարտիրոսեան, Յովհաննէս Սիմոնեան, Մանուէլ Խուպիարեան, և Ստեփանոս Պետրոսեան միաբանները կամ հայրերը, որոնք Կ. Պոլիս և գաւառներ շրջեցան։ Մինչև իսկ կը պատմուի թէ Գաբրիէլ Կարնեցին՝ Ջահկեցի Ունիթորներու դէմ վիճած ըլլայ, Հայ եկեղեցւոյ մէջ պաշտուած խորհուրդներուն վաւերականութիւնը պաշտպանելու (ՄԽԻ. 337)։ Այդ շրջանակէն դուրս կը թողունք Լեհական և Մաճառական շրջագայութիւնները, զի այն գաղութներ Յովնանեանէ ետքը պաշտօնապէս անջատուած, և Արևելքի հետ յարաբերութիւններնին կտրած էին (§ 1819)։ Մխիթարեան միաբանութիւնը այս կերպով իր նախաքայլերը կը հաստատէր ուսումնական և կրօնական ասպարէզներու մէջ։ Բայց տակաւին ուսումնականը՝ զուտ գրական և հայաբանական շրջանակին մէջ չէր, այլ իբրև կրօնականին ձեռնտու միջոց մը կը գործածուէր։ Եթէ Վենետիկի մէջ Մխիթարի հոգածութեամբ մինչև 1737 հրատարակուած գիրքերուն ցուցակը զննենք, անոր մէջ աւելի կրօնական և հոգևորական նիւթերու կը հանդիպինք (ՏՊԱ. 264-268), քան թէ այն ընտիր երկասիրութեանց, որոնք Հայ լեզուին և մատենագրութեան կեանք տուին ապագայ ժամանակներու մէջ։ Բացառիկ յիշատակութեան արժանի է Աստուածաշունչի պատկերազարդ և շքեղ տպագրութիւնը 1733-ին, բայց այն ալ Ոսկանեան օրինակն էր լատինականով աղաւաղուած (§ 1746), և ոչ նախնեաց ընտիր թարգմանութիւնը։

« 1986. Քիւթիւրի Միջադէպը   |   1988. Անտոնեանց Գործերը »
© Gratun.org