Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աբրահամ Գ. Կրետացի

1988. Անտոնեանց Գործերը

Անտոնեանք Արևելքի մէջ մնացած ըլլալով աւելի մօտէն կը շփուէին ժողովուրդին հետ, և առաւելապէս Ասորիքի, Միջագետքի և Կիլիկիոյ թեմերուն հետ, ուսկից էին իրենք ալ, և ուր լատինասիրութիւնը հին յիշատակներ կը պահէր Ռուբինեանց կամ Լուսինեանց օրերէն։ Այդ նպատակին կը նպաստէր Աբրահամ Արծիւեան եպիսկոպոսին ներկայութիւնն ալ, զոր իրենց վանքը փոխադրած էին իբրև հիւր (§ 1940), բայց միանգամայն իրենց թեմակալ առաջնորդը կը ճանչնային, զի իրենք Բերիոյ վիճակէն էին, և նա Բերիոյ առաջնորդ կը սեպուէր։ Արծիւեան առաջնորդական իշխանութեամբ՝ Անտոնեաններէն քանիները կը ղրկէր ի ծածուկ այց առնել և մխիթար լինել Բերիոյ լատինամիտներուն, ինչպէս ինքն կը գրէ 1727 սեպտեմբերին գրած նամակովը (ԱՆՏ. )։ Այդ ղրկուածներուն մէջ առաջնակարգ գործունէութիւն ունէին Յակոբ Յովսէփեան և Իսահակ Բարսեղեան հայրերը (§ 1940), որոնք իրենց կոչման մէջ կատարելագործուելու համար, 1730-ին նախ Հռոմ կ՚երթային պապին բացատրելու՝ ժամանակին նամակով հաղորդած ձեռնարկնին (§ 1939), և անկէ Վենետիկ կ՚անցնէին, Խաչատուր Կարնեցի վարդապետին մօտ ուսանելու, և պէտք ունեցածնին համբարելէ ետքը 1732-ին հրաման կը ստանային Կ. Պոլիս անցնիլ, և անկէ ալ Անկիւրիա կը ղրկուէին, իբր հռոմէադաւանութեան քարոզիչներ։ Անկիւրիա ալ հասած էին կաթոլիկութեան ձայները, և հրապուրեալներ ալ կային, որոնք երեք չորս հարիւր անձինք կը կարծուին, բայց չունէին իրենց ուղղութենէն քահանայ, և եթէ երբեք պատահմամբ հանդիպէին ալ, գոնէ հինգ տարիէ իվեր հռոմէադաւան քահանայի երես տեսած չէին (ՄԽԻ. 327)։ Այդ պէտքը լրացնելու նպատակով հայր Յակոբ և հայր Իսահակ՝ Լատին եպիսկոպոսին կարգադրութեամբ Կ. Պոլիսէ կ՚երթային Անկիւրիա, 1733-ին ատենները, ուր կը մնային երեք տարի, Անկիւրիոյ կաթոլիկութեան թէ ոչ հիմնադիրները, գոնէ կազմակերպիչները ըլլալու (ԱՆՏ. )։ Ասոնց յաջողութեան պատճառները պիտի տեսնենք նախ այն հաշտարար ընթացքին մէջ որուն կը հետևէր Կոլոտ, անուղղակի ասպարէզ թողլով սպրդող քարոզիչներուն, և երկրորդ այն ձևին մէջ, զոր որդեգրած էին Մխիթարեան և Անտոնեան միաբանները, դիւրամատոյց ընծայելով հռոմէականութեան ընդունելութիւնը, և բաւականանանլով թեթևացած յայտարարութիւններով (§ 1987)։ Այդ երևոյթներուն առջև Հայ եկեղեցականներ չէին դժուարիր իրենք ալ նոյն կերպով մտածելնին յայտարարել, մանաւանդ եթէ դիւրահաւան և շատ խորունկը չթափանցող անձերու վրայ փորձուէր յիշեալ կերպը։ Այս տեսակէն եղած կ՚երևի Մովսէս Շիրինեան եպիսկոպոս, Գաղատիոյ առաջնորդը, որ սիրով կ՚ընդունէր Հռոմէ եկող և լատինական ուսման ձևերով կերպաւորուած երկու եկեղեցականները, և ազատ կը թողուր անոնց գործունէութիւնը, և մինչև իսկ համամտութեան յայտարարութիւն կու տար (ՉԱՄ. Գ. 813)։ Անտոնեան երկու միաբաններուն տեսութեամբ՝ Մովսէս առաջնորդ և իրեն հետևող եպիսկոպոս մը և չորս վարդապետներ, զհաւատոյ դաւանութիւն լիակատարապէս տուած են (ԱՆՏ. ), սակայն պատճէնը չունինք, և Մովսէս իր համոզումէն տարբեր բան մը յայտարարած չի կրնար ըլլալ։ Նա ոչ Հայ եկեղեցիէ զատուեցաւ, և ոչ իր դիրքը կորսնցուց, և ոչ իր վրայ դիտողութիւն հրաւիրեց, և իր աթոռին վրայ խաղախութեամբ վախճանեցաւ և Հայոց կողմէն պատուով թաղուեցաւ 1735-ին (ՉԱՄ. Գ. 813)։ Անոր յաջորդ ուզուեցաւ Յակոբ Նալեան, բայց Կոլոտ չ՚ուզելով զայն իրմէ հեռացնել, փոխանորդ նշանակուեցաւ Պետրոս Պահատուրեան վարդապետը, բնիկ Անկիւրիացի, բայց ուղղութիւնը միևնոյն չմնաց։ Եղիա Կիւլապեան Գաղատացի Ունիթորին հանած խնդիրները, խռովութեանց պատճառներ տուին, և Յակոբ ու Իսահակ Անկիւրիան թողուցին ու հեռացան 1736-ին։ Բայց որովհետև հռոմէադաւանութեան հետևողներ բաւական բազմացած էին Անկիւրիոյ մէջ, ներքին կռիւներ ծագեցան, և ժողովուրդը բաժնելու ձեռնարկներ եղան, և Անկիւրիոյ եօթն եկեղեցիներէն չորսը հռոմէականներու ձեռքը անցան (ՉԱՄ. Գ. 814)։ Կոլոտ պատրիարք՝ նկատելով Երուսաղէմի խնդիրով կազմուած համերաշխական ձգտումները (§ 1986), եկեղեցիները ետ առնելու բուռն ձեռնարկներ չըրաւ, այլ Պահատուրեանի տկարութիւնը տեսնելով, և Նալեանի հեռացումն ալ չ՚ուզելով, Սարգիս Սարաֆեան եպիսկոպոսըյղեց (§ 1973), որ Կեսարիոյ առաջնորդութիւնը թողած Կ. Պոլիս կը դեգերէր։ Սաֆարեան, զոր այդ ժամանակէն իբր յայտնի հռոմէադաւան եղած հռչակել կուզուի, հարկաւ հռոմէականներ զսպելու չէր զրկուէր, եթէ այնպէս ճանչցուած ըլլար։ Իզուր է իր Ներբողարանին ըսելը թէ եկեղեցիներուն հռոմէականաց անցնիլը տհաճ չէր Սարգիսի, քանի որ եկեղեցիները ետ առնելու պաշտօնը յընդունել նա զիջանի (ԳԱԼ. 39)։

« 1987. Մխիթարեանց Ընթացքը   |   1989. Հայոց Կացութիւն »
© Gratun.org