Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աբրահամ Գ. Կրետացի

1989. Հայոց Կացութիւն

Երբ այդ եղելութիւններ Տաճկաստանի մէջ կը կատարուէի, անդին Պարսկաստանի տիրապետութեան ներքև կը շարունակէին Աբրահամ կաթողիկոսին և Նատիր շահին յարաբերութիւնները, որոնց վերջին արտայայտութիւն եղաւ Աբրահամի Թավրէզ երթալը (§ 1981)։ Կրետացիին կաթողիկոսութեան ժամանակին դէպքերը քաղեցինք իր իսկ թողած պատմագրութիւններէն, և նկատողութեան արժանի կը գտնենք, որ ինքն ալ, որ Տաճկահայ ծնած ու ապրած էր, և հանդիպմամբ միայն Պարսկահայ դարձած, բնաւ Տաճկահայերուն գործերով չէ զբաղած։ Կոնդակ մը միայն ունինք իրմէ։ Մուղանի դառտէն գրուած 1736 փետրուար 20-ին, և Յարութիւն ու Սեղբոս, Աստուածատուր ու Պաղտասար ամիրաներուն ուղղուած (ԿՐԵ. 93), ուր Նատիրի մեծութեանց ու հարստութեանց և իր առած նուէրներուն պատմութիւնով կը զբաղի, առանց ժողովուրդին վիճակովը հետաքրքրելու։ Իր գրելու սկսած պատմութեան տետրակն ալ Նիկողայոս Արմաշցի քահանային հետ կը ղրկէ Կոլոտին, որդւոյս իմոյ հասցէով, և կանխապէս կրկին և երեքկին նամակներ ալ գրած ըլլալը կը յիշէ, որոնց պարունակութիւնը կերևի թէ տարբեր չէր։ Կրետացին այնպէս գրաւուած էր իր Նատիրով, որ անկէ դուրս բան չէր տեսներ աշխարհի վրայ, և ինչ աղէկութիւն ալ որ կը բաղձար իր ազգին, և ինչ պաշպանութիւն որ կը փնտռէր իր եկեղեցւոյն, Նատիրին շնորհքներէն դուրս չէր յուսար և չէր որոներ։ Իրաւ իր ժամանակը արդէն ջնջուած էր հայկական շարժումը (§ 1956), բայց կերևի թէ յիշատակն ալ վտանգաւոր էր, որ Կրետացին Մուղանի ուղևորութեան մէջ հայկական պատերազմներուն ասպարէզ եղող ձորերէն ու դաշտերէն ալ անցնելով, բնաւ անոնց մասին միտք չի դարձներ։ Հայ գունդերուն վերջին բեկորներ Ռուսական ծառայութեան զինուոր դարձած էին։ Լոկ Լազար Խրիստոֆորով զօրավարին մասին յիշատակ մը կը գտնենք 1734 յունիս 26-ին (ԵԶՆ. 451)։ Նոյն թուականին Իվան Կարապետով գնդապետն ալ՝ Հայերուն Ռուսաստանի մէջ հաստատուելուն և բազմանալուն հետամուտ, այդ միտքով խնդրանքներ կը ներկայէ Աննա կայսրուհւոյն իրեն համար ալ զօրավարութեան աստիճան կը հայցէ, և այդ կերպով միւս տարին, 1735-ին Ղըզլար քաղաքը կը հիմնուի գաղթականներու ձեռքով (ԼԷՕ. Բ. 414)։ Մինաս Տիգրանեան եպիսկոպոսը, Օրիի գործակիցը, մոռցուած էր այլ ևս, զի նա Հայաստանի վերակենդանութեան հին գաղափարներով կը մնար տակաւին։ Իզուր 1730 մարտին ընդարձակ տեղեկագիր մը կը մատուցանէր հին գործերը և հին խոստումները յիշեցնելով (ԵԶՆ. 455), բայց ոչ Ռուսական կայսրութիւնը, և ոչ Ռուսական ծառայութեանը մտած Հայերը՝ իրմով չեն հետաքրքրուիր։ Գոնէ Ռուսաստանի Հայոց առաջնորդ ճանչցուիլ կը փափաքի (ԼԷՕ. Բ. 415), և չենք գիտեր թէ ինչու Կրետացին այդչափին համար ալ չի միջնորդէր, և ծերացեալ աշխատաւորը, մինչև իսկ յուադաւան եկեղեցին անցնելու միտքեր կը յղանայ (ԼԷՕ. Բ. 415), և յուսաբէկ կը կնքէ իր վաստակաբեկ կեանքը։ Անդին Ռուսական զօրավար դարձած Խրիստոֆորովն ու Կարապետովը՝ աւելի երջանիկ կեանք կը վարեն օտարի ծառայութեան մէջ։ Կարապետով դեռ կենդանի է Եղիսաբէթ կայսրուհւոյն որով, 1744-ին ատենները, որուն պատուոյ օրիորդ կանուանի իր թոռը (ԼԷՕ. Բ. 414)։

« 1988. Անտոնեանց Գործերը   |   1990. Կրետացիին Մահը »
© Gratun.org