Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղազար Ա. Ջահկեցի

1995. Լատինական Խնդիրներ

Գրիգոր պատրիարք Կ. Պոլիս եկած էր Երուսաղէմի գործերուն վճռական լուծում մը տալու համար, և գրեթէ երկու տարի էր, որ Կ. Պոլիս կը դեգերէր, և գործը չէր վերջանար վերահաս եղելութեանց պատճառով։ Երկու պատրիարքներուն մեծ յոյսը Գաղղիոյ դեսպանին վրայ էր, որ թէ իր սեփական լատինական տեսակէտէն ալ Հայերուն դատին նպաստաւոր էր, և թէ կառավարութեան առջև, ալ ազդեցիկ դիրք կը վայելէր։ Յերկրորդ կիրակէի աղուհացից, 1738 փետրուար 19-ին, նոր դիմում մը ըրին դեսպանին՝ միջնորդ և ձեռնտու ըլլալ խնդիրին կարգադրութեան, բայց ահա մարտ 13-ին պատերազմի դրօշը մէջտեղ ելաւ, և եպարքոս Եէկէն Մէհէմմէտ փաշա Աւստրիոյ դէմ պատերազմի մեկնեցաւ (ԱՍՏ. Բ. 51), և նորէն գործեր կաղալու սկսան։ Ժողովուրդին մէջ լատինական մերձեցումներ խնդիր չէին յուզեր Երուսաղէմի գործին սիրոյն, բայց երբոր այն ալ կը դանդաղէր, դժգոհները լեզու հանելու առիթ կու տար, և զատկին մօտենալուն, ապրիլ 2-ին, նորէն շշուկներ բարձրացան, երբոր տեսան, թէ ժողովուրդք միւսոյ կողման, իմա կաթոլիկութեան համամիտները, երթան ամբոխիւ յեկեղեցիս Լատինացւոց։ Սկսան Կոլոտը ստիպել, նա ալ Լատին եպիսկոպոսին մարդ ղրկեց, Գաղղիական դեսպանին անձամբ գնաց, որ եղած պայմանները յարգուին, և ժողովուրդին գանգատի առիթներ չտուին (ՉԱՄ. Գ. 823)։ Այստեղ հռոմէական պատմագիրը կ՚ըսէ թէ դեսպանը պատրիարքէն պահանջեց թուղթ դաւանութեան առ ի յայտարարութիւն աղջամտութեան հաւատոյն, և թէ պատրիարքն ալ ուզուած հռոմէական դաւանութիւնը տուաւ (ՉԱՄ. Գ. 823)։ Սակայն աղբիւրներու հետևողութեամբ կը տեսնուի, թէ դեսպանը ուզեց միայն տեսնալ զամենայն վաւերական գրեանս Հայոց իրենց իրաւունքներուն նկատմամբ, որ ըստ այնմ նոր հրովարտակ կազմել տալու աշխատի (ԱՍՏ. Բ. 53)։ Իրօք ալ ենթադրելի իսկ չէ, որ դեսպանը, կանուխէն Հայոց հետ համաձայնութիւն գոյացնելէ ետքը, նորէն դաւանութիւն ուզէ։ Բայց սևեռեալ գաղափարով գրողներուն վրայ՝ այս տեսակ այլայլութիւններ շատ տեսնուելու չեն։ Ինչ ալ ըլլան այդ պարագաները, դեսպանին միջամտութիւնը հանդարտեցուց շշուկները, և լատինամիտներ սկսան Հայ եկեղեցիներու մէջ երևալ։ Յատուկ եկեղեցի մը ունենալու գաղափարը նորէն մէջտեղ հանեցին, սակայն Կոլոտ խոհական կերպերով արգելեց, և ոչ եթող ումեք նոր ինչ առնել (ՉԱՄ. Գ. 823)։ Այսու հանդերձ գործերը երկարեցին, և ամ մի ողջոյն նորէն պարապի անցաւ, զի նոյն ինքն Վիլնէօվ դեսպանը, որ իր տէրութեան կողմէն Տաճկաց, և Աւստրիաուոց մէջ հաշտութիւն գոյցնելու պաշտօն ստացաւ, պարտաւորեցաւ պատերազմին տեղը երթալ, Սերպիոյ Պելկրատ քաղաքին առջևը (ԺՈՒ. 342)։ Շղթայակիրը այդ պարապէն օգտուեցաւ Իւսկիւտարի մէջ Երուսաղէմի վանքին այգին ընդարձակելու՝ երեք նոյնչափ մասեր աւելցնելով, մէջը վանատուն և մատուռ շինելու, և Մայր եկեղեցւոյ շրջանակին մէջ ալ Երուսաղէմի հոգետուն մը հաստատելու (ԱՍՏ. Բ. 52)։

« 1994. Կ. Պոլսոյ Շփոթները   |   1996. Երուսաղէմի Խնդիրը »
© Gratun.org