Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղազար Ա. Ջահկեցի

1999. Կոլոտի Ուղղութիւնը

Յովհաննէս պատրիարք Բաղիշեցի, մականունեալ Կոլոտ, ոչ միայն իր դարուն, այլև շատ դարերուն համար կարկառուն դէմք մըն է. կարողութեամբ և արդեամբ մեծ, որ Սահակներու և Շնորհալիներու պէս հռչակ և պաշտամունք իսկ ունեցած կ՚ըլլայ, եթէ աւելի հին դարերու մէջ ապրած ըլլար։ Իր գործունէութիւնը մենք նկարագրեցինք իրողութիւնները պատմելով, և ոչ խորհրդածութիւններ ընելով, վասնզի գործները ինքնին պերճախօս են ի նպաստ իրենց գործողին։ Շատերուն կողմէ անոր մասին գովութիւններ գրուած են, և վերջերս զայն յատուկ հատորի նիւթ ըրաւ Կիւլէսէրեան Բաբգէն վարդապետ, այժմ եպիսկոպոս (ԿՈԼ. ), ուր իվեր կը հանէ Կոլոտի ձիրքերը իբր վարդապետ և պատրիարք, իբր շինող և գործիչ, իբր գրասէր և բեմբասաց, սակայն մենք չենք կարող այդչափ մանրամասնութեանց հետևիլ։ Ինչ որ մեր նպատակին համար պէտք կը զգանք բացատրել, Կոլոտի տեսութիւններն ու գործողութիւններն են կաթոլիկ գրութծեան հանդէպ, որուն ոմանք զինքն նպաստաւոր, և մինչև իսկ հետևող կ՚ուզեն ցուցնել. և այդ իմաստով ալ կը գրեն, թէ մեռաւ զգաստութեամբ և բարի մահուամբ (ՉԱՄ. Գ. 824). մինչ անդին զայն կաթոլիկներու հալածիչ ցուցնել ուզողներ ալ պակաս չեն (ՄԽԻ. 334-335), և անշուշտ երկու ծայրերն ալ միանգամայն ստոյգ չեն կրնար ըլլալ։ Բայց առեղծուածը կը պարզուի, եթէ մեզի իբր կանոն առնենք հայադաւան ուղղափառութեան ներողամիտ սկզբունքը, որուն ուղղամիտ գործադիրն եղաւ Կոլոտ։ Հայը իր դաւանութեան ուղղութիւնը գիտնալով ու պաշտպանելով և ուրիշ դաւանութիւնները հերքելով հանդերձ, ընդհանուր քրիստոնէական սկզբունքը գերիվերոյ կը դասէ, և յաւիտենական փրկութեան պայմաններու հետ չի խառներ, և փրկութիւնը իրեն միայն սեփական իրաւունք չի կարծեր, երբ ուրիշներու մօտ ալ տեսնէ քրիստոնէութեան սկզբնական և էական ճշմարտութեանց ներկայութիւնը։ Եղան ժամանակներ՝ յորս նախանձայուզութիւնը մենամոլութեան և հակառակութիւններ ընդդիմութեան առիթներ ընծայեցին, ինչպէս ամէն արարք՝ հակարարք կը գրգռեն. սակայն այն ոչ օրէնք էր և ոչ սկզբունք, և հանդարտ մրցում մը կրնար իրաց վիճակը ճշդել։ Ահա այս գրութեան հաւատարիմ հետևող մը եղաւ Կոլոտը, հայադաւանութեան պաշտպան, հռոմէադաւանութեան ընդդիմաբան, բայց ոչ ամէն ինչ որ հայկական է, այդ պատճառով միայն՝ ընդունող և գովող, և ոչ ամէն ինչ որ հռոմէական է, այդ տեսութեամբ միայն՝ մերժող և անարգող։ Կոլոտ իր օրով հրատարակուած Մխիթարի և անոր նմաններու գիրքերը պատուով ընդունած էր, բայց ոչ ամէն պարունակութիւնը հաւասարապէս ընդգրկած։ Աւելին ալ ըրած է։ Խարբերդցի Ղուկաս Աբրահամեան Գասպարեանց վարդապետին լատիներէնի և իտալերէնի հմտութենէն օգտուելով, տասը կտոր մեծահատոր, նոյնչափ ալ մանր գիրքեր հայերէնի թարգմանել տալով, կը յաւելուր ի գանձս գիտութեան սրբոյ եկեղեցւոյ. ինչպէս Հաննա կը գրէ (ՀՆՆ. 176)։ Բայց ոչ թէ այդ բոլոր գիրքերուն կատարելապէս համամիտ էր, զի ինքն իսկ կը յայտարարէ, թէ անոնց պարունակութիւնը ի մէջ ծաղկանց զեղիճն ունի բուսուցեալ, և ի մէջ մրգաց՝ զոմանս նեխեալ և զոմանս ի մոլաթզենւոյ պտուղ բողբոջեալ (ԿՈԼ. 48), և թէ այդ ծաղիկներուն վրայ իջած ցօղը թիւնացեալ օձաբարոյից հանդիպելուն փոխուած է, պէտք չէ զարմանալ թէ ցօղն ի թոյն փոխեսցի (ԿՈԼ. 49)։ Այդ յայտարարութենէ ետքը անհնար է այլևսկասկածով վերաբերուիլ Կոլոտի ներքին համոզումներուն վրայ, և պէտք չէ ալ զարմանալ, եթէ Երուսաղէմի խնդիրին սիրոյն հռոմէականներուն կը մոտենայ, և դեսպանին պատուով կը վերաբերուի, կամ եթէ Հայ եկեղեցիները անարգողներուն հետ խստիւ կը վարուի, պետական իշխանութեան ստիպողական պահանջումները յարգելով։ Հաննա ալ գործին իսկութեան գիտակից, նոյն այս սկզբունքով կը պաշտպանէ Կոլոտի ընթացքը, երբոր իբր առարկութիւն կը գրէ, թէ կրնան ոմանք ի մերայնոց դիտել տալ, թէ այս թարգմանուած լատինական գիրքերու մէջ գտնին բանք ոմանք զորս ոչ ընդունիմք մեք Հայքս։ Խոստովանելէն ետքը թէ այդպիսի խօսքերը յիրաւի գտանին, անոնց թիւը մի ինչ ի հարիւրից կը հաշուէ, և կը պատասխանէ թէ չորցած ճիւղի մը համար ծառը արմատախիլ չեն ըներ, և մարգարիտի շարքէն մէկ հատ փտած ըլլալուն համար շարանը ամբողջ աղբիւս չեն նետեր նոյնպէս գիրքի մը մէջէն սխալ մը գտնուելուն համարբոլոր գիրքը մերժել պէտք չէ։ Օրինակ կը բերէ Դաւիթ Անյաղթը, որ Արիստոտէլի պէս հեթանոսի և Պորփիւրի պէս ուրացեալի գիրքերն ալ թարգմանեց՝ նայելով մանաւանդ ի մեծամեծ օգտութիւնս նոցին, քան ի վնասս (ՀՆՆ. 177)։

« 1998. Կոլոտի Մահը   |   2000. Կոլոտի Արդիւնքները »
© Gratun.org