Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղազար Ա. Ջահկեցի

2006. Աջապահեան Տուն

Կիլիկիոյ աթոռին վրայ թողուցինք Յովհաննէս Հաճընցին, Տէր-Ադամ կամ Տէր-Ադամեան (ԴԻՒ. Դ. 720) մականուանեալը, որ 1727-ին աթոռ բարձրացած էր Գրիգոր Կեսարացի, Ուղուրլու մականունեալին յաջորդ (§ 1960)։ Յովհաննէս մինչև 1734 ապրած կը գրուի (ԴԻՒ. Դ. 721), սակայն 1731-էն իբր կաթողիկոս կը յիշատակուի Ղուկաս Աջապահեան (09. ՕՐԱ. 284), որ Աջապահեան և Աջպանեան ալ կը գրուի (ՍԻՍ. 219), ոչ իբրև հակաթոռ մը, այլ իբրև օրինաւոր կաթողիկոս Սսոյ մէջ, երբ Յովհաննէս կամովին քաշուած ու առանձնացած էր իր հայրենիքը, Հաճընի Ս. Յակոբ վանքը։ Այդ կէտը շուտով կրնանք մեկնել աթոռակցութեան ձևով, որ նորութիւն չէր մեր կաթողիկոսական աթոռներուն համար, և որևէ պատահական պատճառով մը կրնար գործադրուիլ։ Չենք կրնար ստուգել թէ ի՞նչ մտածմունքով կամ թէ ի՞նչ ստիպումով Յովհաննէս իրեն աթոռակից մը օծեց։ Բայց յիշատակարան մը պատմէ, թէ Կիլիկիոյ վերջին կաթողիկոսներ երերեալ տատանեալ շրջէին տեղեաց ի տեղ, և ոչ կարէին երկար մնալ աթոռին մէջ ի սակս տառապանացն զոր կրէին յապստամբ բռնակալացն, որով պահպանութիւն գոյից աթոռոյն ի ձեռս ամուսնաւոր քահանայից կը մնար (ԴԻՒ. Դ. 720), և աւելի հաւանաբար քահանայական սերունդի մը (ՍԻՍ. 219), որոնց վերջինն էր Յուսիկ քահանայ Սսեցի, որ կոչեցաւ Աջապահ տէր Յուսիկ, և վախճանեցաւ 1748 յունուարին (ԴԻՒ. Դ. 720)։ Այս տէր Յուսիկի որդին էր Ղուկաս, և Յովհաննէս անկէ յորդորուելով և ծերացած ալ ըլլալով, դիւրաւ համոզուած է Ղուկասը առջև քաշել, ինքը հանգիստ վայելել, և հոգերը ուրիշի յանձնել։ Այս բանը ըրած է մանաւանդ՝ երբ կացութիւնը դժուարին էր, և գործերը խառնակ։ Ղուկասի անձն ալ հետաքրքրական դարձած է իր ազգատոհմին պատճառով, զի Աջապահեանց տուն մը իրականութիւն է Սսոյ մէջ, և հռչակաւոր եղած է Սսոյ աթոռը դար մը և աւելի իր սերունդին մէջ պահած ըլլալուն համար, այլ ծագումը առեղծուածական եղած է։ Եփրեմ կաթողիկոս Աջապահեանց տոհմէն՝ կ՚ուզէր իբր նախահայր ցուցնել Հեթում Բ. ի եղբայր և Լեւոն Բ. ի որդի Յովհաննէս եպիսկոպոս մը (ԱՋԱ. 54), և անկէ սկսելով կը կազմէ Աջապահեան սերունդ մը, տէր Եղիազար, մահտեսի Մինաս, տէր Սահակ, տէր Եղիազար, տէր Յուսիկ, տէր Մարկոս, և վերջապէս տասներորդ Աջապահ, ինքն Եփրեմ կաթողիկոս (ԱՋԱ. 64-77)։ Բայց արքայազարմ Յովհաննէս եպիսկոպոս մը, միայն Հեթում Ա. ի եղբայրը կայ, նա ալ կուսակրօն մնացած է (ՍԻՍ. 219), որով հիմէն կը խախտուի Աջապահեան Եփրեմի կարծիքը, և չի կրնար ալ ընդունուիլ ենթադրեալ Յովհաննէսին թոռան թոռը կոչուած Մինասին գոյութիւնը (ՍԻՍ. 211)։ Ուրիշ գրութեամբ Աջապահեաններու սկզբնաւորութիւնը կը հասնի Մուսաբէգեանցի ժամանակին, երբ Լուսաւորչի աջին անյայտանալէն ետքը, առձեռն մնացած երեք աջերը, զՍեղբեստրոսին, զՆիկողոսին և զՊարսամեան, և Վահկայ Ս. Նշանը, կաթողիկոսին ձեռքէն կ՚առնեն (ՍԻՍ. 539), և կը յանձնեն Հեթում Խազենց անձի մը պահպանութեան, մականունեալ Սպիտակ, որ յետոյ քահանայացած, և Սպիտակ Երէց անունով ճանչցուած է (ՍԻՍ. 540)։ Նոյնին կը յանձնուի Կարապետ Եւդոկիացիին մէջտեղ հանած Լուսաւորչի աջն ալ (§ 1478)։ Շահսուվարի արշաւանքին առթիւ Աջապահը այդ աջերը կոպիտառ կը փախցնէ 1468-ին, և միւս տարին Սիս կը դարձնէ (ՍԻՍ. 540), բայց տարիէ մը կը վախճանի 1470-ի ժանտամահէն (§ 1489)։ Դար մը և աւելի ետքը 1598-ին Սատուրճիի արշաւանքին առթիւ (ՍԻՍ. 228), կը յիշուին Ղազար Քահանայ լուսարար սուրբ Աջերոյն և բարեպաշտ Մինաս մը, որ աջերը Ատանա կը փախցնեն, ուսկից ետ կը բերուին 1601-ին Յովհաննէս Այնթապցի կաթողիկոսին ձեռքով (ՍԻՍ. 540)։ Շատ հաւանական կ՚երևի որ այս վերջիններ վերոյիշեալ Սպիտակ Երէցին սերունդէն ըլլան, և Աջապահեան տոհմին շարունակութիւնը նկատուին, որուն յաջորդութիւնը գծուած չէ։ Միայն թէ Ղուկաս կաթողիկոս, որուն վրայ կը խօսինք, որդի է Յուսիկ քահանայի (ՍԻՍ. 216), զոր յիշեցինք արդէն, և կը կարծուի թոռն Եղիազարի, որ թոռան թոռ կը սեպուի դարձեալ Եղիազար քահանայի մը, ուսկից վեցերորդ ծնունդ կ՚ըլլայ Ղուկաս (ՍԻՍ. 219), որ է շուրջ 120-130 տարւոյ միջոց մը, այնպէս որ անհիմն չէր ըլլար Աջապահեանց ծանօթ նախահայր՝ Եղիազար քահանան նոյնացնել վերը յիշուած Աջերոյն լուսարար Ղազար քահանային հետ, և այսպէս Աջապահեանց տոհմին նախահայր ճանչնալ Սպիտակ Երէց կոչուած Խազենց Հեթումը։ Եփրեմի ազգաբանութեան մէջ ալ կը յիշուին Եղիազար և Յուսիկ քահանաներ, որով այդ անուններուն շուրջը աւանդական յիշատակ մը եղած ըլլալը կը հետևի, միայն խնդիրը անորոշ կը մնայ Աջապահեան տան նախահօր ինքնութեան վրայ։ Այսչափ ինչ միջանկեալ կերպով Աջապահեանց ծագումին վրայ։

« 2005. Երուսաղէմի Գործեր   |   2007. Ղուկաս Աջապահեան »
© Gratun.org