Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղազար Ա. Ջահկեցի

2011. Անտոնեանք և Մխիթարեանք

Հռոմի մէջ կատարուած ձևակերպութիւններուն չանցած, յառաջ բերենք Անտոնեանց և Մխիթարեանց միջև տեղի ունեցած յարաբերութիւնները։ Երկու միաբանութիւններ իրարու անծանոթ չէին, թէպէտ ծովով ու ցամաքով բաժնուած։ Մխիթար Բերիա եղած էր (§ 1830), այնտեղ կաթոլիկութեան և կաթոլիկ վանականութեան հետ շփուած էր, Մուրատեան եղբայրներու հետ ծանոթութիւն և յարաբերութիւն ալ անշուշտ ունեցած էր, և միաբանութիւն մը կազմելու նպատակին հետ Լիբանան քաշուելու խորհուրդն իսկ ունեցած էր կանուխէն (ՄԽԻ. 156), և պարզապէս հանդիպմամբ Արևմուտք ինկած էր (§ 1860)։ Վերջին ատեններ երկու Անտոնեաններ ալ Յակոբ և Իսահակ հայեր՝ երկու տարիէ աւելի Վենետիկ մնացած էին (§ 1988), և այս ամէնը Անտոնեանց և Մխիթարեանց մէջ փոխադարձ յարաբերութիւններու առիթներ կը կազմէին։ Յակոբ և Իսահակ վարդապետներու Անկիւրիայէ Լիբանան գալերնուն առթիւ բերած գրաւիչ տեղեկութիւնները, Արևմուտքի հրապուրիչ անունը, և անմէն Հայ եղողի սիրտին մէջ բորբոքող զարգացման զգացումը, Անտոնեանց մէջ ալ փափաք ծնուցած էին, որ իրենք ալ այդ ուղղութեան դիմեն։ Ամէնէն գործնական ձևը գտնուեցաւ երկու միաբանութիւնները ձուլել, նոյնիսկ Մխիթարի ձեռքին տակ, իբրև արևմտեան գործերու փորձառու մեծաւոր մը։ Այդ միտքը իրականացնելու համար մտածեցին, և փոխանակ Մարոնի Անտոնեաններու կանոնին՝ Մխիթարի կազմած կանոնագիրը ընդունիլ։ Վենետիկէ մէկ երկու միաբաններ Լիբանան բերել՝ նոյն կանոնին գործադրութեան հսկելու համար, և Քրէյմի վանքն ալ Մխիթարի բարձր իշխանութեան ենթարկել։ Այդ նպատակով երեք նամակներ կը գտնուին Մխիթարի ղրկուած։ Արծիւեան կը գրէ 1741 յուլիս 18-ին, ուր առաջ իր կրծաները կը պահմէ ընդարձակօրէն, Անտոնեանց հաստատութիւնը իր գործը կը ցուցնէ, և վրայ կը բերէ վերոյիշեալ առաջարկները (ՄԽԻ. 462)։ Յակոբ Յովսէփեան, Բերիոյ եպիսկոպոս եղած (§ 2010), կը գրէ յուլիս 22-ին իբր Մխիթարի անձնապէս ծանօթ մը (§ 1988), և իբր հիմնադիրներուն վերջին մնացորդը, զի Մինաս ալ վախճանած էր այն օրերը հաւանութիւն կը յայտնէ միևնոյն առաջարկներուն, և անոնց ընդունելութիւնը կը յանձնարարէ (ՄԽԻ. 465)։ Աբբահայր Պետրոս Ներսէսեան, նորընտիր մեծաւորն ալ (§ 2009), կը գրէ սեպտեմբեր 3-ին, և միևնոյն կէտերը առջև կը դնէ, և թէպէտ Արծիւեանի ալ գրած ըլլալը կը յիշէ, բայց գործին իբր տէր կը ցուցնէ ինքզինքը, զայս մենք հաճեցանք և գրեցանք ըսելով (ՄԽԻ. 466)։ Արծիւեանի նամակէն կը քաղուի թէ վանքին մէջ 16 կարգաւորք կան, թէ 3 կարգաւորներ եպիսկոպոս եղած և հեռացած են, եպիսկոպոս մը ու քահանայ մը ու եղբայր մը վախճանած են, և միայն երկու եպիսկոպոս կը մնան դուրսը (ՄԽԻ. 463), որ են Յակոբ Յովսէփեան և Իսահակ Բարսեղեանը (§ 2010), իսկ երրորդ մեռնող եպիսկոպոսի անունը անծանօթ կը մնայ։ Ներսէսեանի նամակին մէջ կը յիշուին 11 հայր քահանայ, 3 եղբայր կրօնաւոր և 4 նորընծայ (ՄԽԻ. 466), ոչ նոր ընծայեալի, այլ ընծայացուի իմաստով։

« 2010. Արծիւեան Ի Հռոմ   |   2012. Մխիթարի Մերժումը »
© Gratun.org