Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղազար Ա. Ջահկեցի

2022. Ջահկեցին և Ագուլեցին

Նատիրէ ոչ տարբեր բռնաւոր մըն ալ դարձած էր Ղազար Մայրաթոռի մէջ, ուսկից թէպէտ շինարար ձեռնարկներ ունինք, սակայն անոնցմով չեն արդարանար իր բռնական գործերը։ Ղազարի յիշատակը շատ փառաւոր եղած կըլլար իր յիշած վեհարանով , և իր անունէն կոչուած Ղազարապատ հիւրանոցով (ՋԱՄ. 31), եթէ միւս կողմէն միաբանութեան վրայ գործած հարստահարութիւններով զայն աղտեղած չըլլար, մինչ ինքն ալ ազատած չէր Նատիրի հարստահարութիւններէն։ Իր արկածները զանազաններէ տարբեր պարագաներով պատմուելուն, պէտք է ըսենք թէ տարբեր գործեր են, և ոչ թէ տարբեր պարագաներով պատմուած են։ Նախ կը յիշուի թէ 1742-ին Նատիր 24,000 դահեկան պահանջեց Ղազարէն, պարզապէս այն պատճառով թէ չէ պարտ քահանապետից ստանալ զգանձս (ԽԱՉ. 265)։ Նատիր հարկաւ պահանջն ալ գանձած է, իսկ պահանջելուն առիթ փնտռել պէտք չէ, զի ունեցողէն ունեցածը առնել իրեն իրաւունք սեպած էր։ Հարկաւ շահելու և շահուելու նպատակով էր, որ Ղազար 1745-ին Նատիրի տեսութեան գացած էր Խորասանի Մէշէթ մայրաքաղաքը (ՉԱՄ. Գ. 827), որ կը յարմարի Հնդկաստանի յաղթութենէ դառնալու միջոցին՝ հոն ժամանակ մը հանգստանալուն (§ 2021)։ Իրեն հետ կը գտնուէին Պետրոս Այնթապցի և Աղեքսանդր Բիւզանդացի վարդապետները, աւելի ծանօթ իրենց Քիւթիւր և Քարաքաշ մականուններով։ Այդ պարագային պէտք է կապել ուրիշ արկած մը, թէ Ղազար վասն յանցման իւրոյ՝ գանիւք և տուգանօք ընկեցաւ յաթոռոյն (ՇԱՀ. Ա. 227), և թէ Միքայէլ՝ տեղապահ ու Յովհաննէս Շիրաճի՝ գործակալ վարդապետները, առիթ գտան Քիւթիւրն ու Քարքաշը ամբաստանել, թէ երկոքին ևս գրեցին զքէն չարախօսութիւն առ Նատըր շահ (ՉԱՄ. Գ. 828)։ Ինչ էր Ղազարի վրայ գրուած յանցանքը և ինչպէս գործադրուեցաւ գանակոծութիւնը՝ որոշակի գրուած չենք գտներ. բայց քանի որ տուգանք ալ կը յիշուի, գոնէ ինչպէս ազատած ըլլալուն կերպը կը բացատրուի։ Իսկ աթոռազրկութիւնը լոկ թագաւորական հրաման մը ըլլալուն, ներքնապէս գործադրուած չէ, այլ արտաքին ձևը յարգելով Ղազար գործէ քաշուած է, և Յովհաննէս Ագուլեցի՝ առաջնորդ Գողթան, իբրև փոխանորդ կամ տեղակալ գործերը վարելու սկսած է։ Այդ կացութիւնը հազիւ վեց ամիս կը տևէ, զի նոյն ինքն Յովհաննէս տեղակալ և միաբաններ՝ օգուտ քաղելով Նատիրի թոռ Շահռուհի Երեւան և Էջմիածին այցելելէն, անոր միջնորդութեամբ կ՚ընդունին Ղազարի նորէն աթոռ դառնալուն շնորհը, ծանր տուգանքի պայմանով, և Յովհաննէս նորէն իր առաջնորդական վիճակը կը դառնայ (ՇԱՀ. Ա. 228)։ Ըստ այսմ կրնանք Յովհաննէս Ագուլեցիէն հեռացնել՝ հակաթոռ մը եղած ըլլալու ենթադրութիւնը։ Իսկ եղելութեան թուական կրնանք նշանակել 1745 տարին։

« 2021. Նատիրի Ընթացքը   |   2023. Քիւթիւր և Քարաքաշ »
© Gratun.org