Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղազար Ա. Ջահկեցի

2030. Մխիթարի Մահը

Միևնոյն օրերը կը հանդիպի մխիթարեան միաբանութեան հիմնադիր Մխիաթր աբբահօր մահը Վենետիկի մէջ, 1749 ապրիլ 27-ին, կամ հին տոմարով 16-ին, կիրակի օր։ Մխիթար երկար տարիներէ ի վեր գալուկով կը տառապէր, որ է դեղնացաւ (ՄԽԻ. 409) 1739-ին տագնապ մը անցուցած էր, որ կրկնուեցաւ 1746-ին, և անկէ ետքը միշտ մերթ հիւանդ և մերթ առողջ ապրեցաւ, իսկ 1749-ին Մեծպահքի մէջ հիւանդութիւնը ու տկարութիւնը սաստկացան, և ինքն ալ զգաց իր կենսական ոյժերուն սպառիլը։ Ապրիլ 4-ին, հին տոմարով մարտ 24-ին, աւագ ուրբաթ երկու տոմարներուն ալ, ցաւերը կը սաստկանան, զատկին երկրորդ օրը թոշակ կընդունի, և ցաւերով կանցնէ այլևս երեք շաբաթներ, մինչև որ հոգին կաւանդէ Յինանց չորրորդ կիրակէին առտուն, 1740 ապրիլ 16 27-ին, 74 տարեկան, և միւս որ յուղարկաւորութիւնը կատարուելով կը թաղուի Ս. Ղազարի եկեղեցւոյն դասին մէջտեղը (ՄԽԻ. 415)։ Միւս տարին վերստին կը փոխադրուի բեմին վրայ, յատուկ տապանագիրով մը, որ իմաստից բարձրութենէն աւելի՝ խրթին բառերու կուտակումով կազմուած է (ՄԽԻ. 417)։ Մխիթարի անձին վրայ գիահատումներ, այնչափ և այնպիսի ընդարձակութեամբ, և մինչև իսկ չափազանցութեամբ գրուած են իրեններէն, որ նոր տեսութիւն մը ընելու տեղ չէ մնացած։ Մենք իբրև պարզ պատմաբան, և ոչ իբրև ոգևորեալ ներբողաբան, եղելութիւնները յառաջ բերինք իրենց իսկութեան մէջ, որպէսզի ընթերցողը կարենայ իր զատողութիւնն ընել խոհական չափաւորութեամբ։ Մխիթարի գործերը երկու ճիւղի կրնանք բաժնել, հռոմէադաւանութեան տուած օգնութիւնը, և հայ գրականութեան տուած մղումը։ Անտարակոյս է որ հռոմէադաւանութիւնը շատ բան կը պարտի Մխիթարին, որ իր անձնական աշխատութեամբ, և հիմնած միաբանութեամբ, և կատարած հրատարակութեամբ, ոչ միայն հռոմէադաւանութեան տարածուելուն և կազամակերպուելուն նպաստեց, այլ և նոյն իսկ հայադաւանութեան մէջ շատ մը հռովմէական միտքեր ներմուծելու առիթ տուաւ իր հրատարակած գիրքերով, զորս Մայրաթոռոյ կաթողիկոսին անունին մակագրութեամբ՝ յանզգաստս ընդունելի կ՚ընէր Հայերուն, իբրև անխառն Հայ ուղղափառութիւն։ Բայց մենք նորէն պիտի կրկնենք, թէ Մխիթար մոլեռանդ հռոմէադաւան աւելի, նախանձայոյզ հաշտարարի զգացումը ունեցող մըն էր։ Արևմտեան կամ Եւրոպական կամ աւելի ճիշդ՝ Լատինական ուսմանց և զարգացմանց փայլէն չլրացած, և անզուսպ ձգտումով անոնց հետևելու ձեռնարկած, պատրաստ էր հայադաւանութենէ և նոյն իսկ Հայ ինքնութենէ բան մը զոհել, որպէսզի Լատինական ուսումէ բան մը առնելով Հայութեան կարենայ բերել։ Մեր այս տեսութեան ակներև փաստն է, այն ըմբռնումը, որով Լատիններուն և մոլի լատինամիտներուն մօտ Մխիթար անկեղծ և կատարեալ հռոմէադաւան չկարծուեցաւ, և այդ ըմբռնումը իր մաբանութեան վրայ ալ տևողապէս պահուեցաւ։ Իսկ Հայ գրականութեան համար ունեցած երախտիքը, աւելի պայծառ է։ Հայութիւնը փայլեցնելու համար, դաւանականը զոհած ատեն գրականին դարձուց իր ոյժը, երբ պարագաներն ալ զինքը Արևմուտքի կողմը նետեցին, երբ անձնական հալածանքի միտքէն շուարած՝ Զմիւռնիոյ նաւահանգիստին մէջ առաջին գտած կը նետուէր։ Արևմուտք իրեն առջև դիւրութեան արահետ մը բացաւ, որուն վրայ սկսաւ քալել։ Սակայն ինքն անձամբ չեղաւ հին գրականութեան երախտաւորը և նախնեաց մատենագրական գանձերը մէջտեղ հանողը։ Իր հայկաբանութիւնը՝ ժամանակակից և Արևելքի մէջ մնացող ու այնտեղ գիրքեր գրող ու հրատարակողներէն բարձր չէ։ Իր մեծ արժանիքը եղաւ նպաստառուի պարագաներու ներքև հիմնարկութիւն մը ընել, զոր իրմէ ետքը եկողները յաջողապէս արդիւնաւորեցին։

« 2029. Պրոխորանի Շփոթը   |   2031. Մխիաթարի Յաջորդը »
© Gratun.org