Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Ե. Շամախեցի

2066. Յակոբի Մահը

Մայրաթոռի կացութիւնը ներկայելու դարձած ատեննիս, հնար էր քիչ մը աւելի տեղեկութիւն տալ Պարսկաստանի ներքին պատերազմներուն վրայ, և ներհակընդդէմ մաքառողները յիշել, բայց այդ մանրամասնութիւնները մեր նպատակէն դուրս կը նկատենք։ Բաւական ըլլայ ըսել, թէ անհնար էր Էջմիածինի հանդարտ վիճակ ունենալ և բազմաթիւ տուայտանքներէ ազատ մնալ, երբոր երկիրը անիշխանութեան մատնուած էր, և երբոր ամէն իշխան Հայոց կաթողիկոսարանին վրայ յառած էր իր աչքը՝ անոր ենթադրեալ գանձերէն օգտուելու համար։ Այդ շփոթութեանց և նեղութեանց գլխաւոր ենթարկուողը Շամախեցին էր, նախ իր տեղակալութեան և յետոյ գահակալութեան օրով։ Պարսիկ մրցակիցներուն մէջ ամէնէն կարկառուն դէմքն էր Քէրիմ խան, Զենտերնու ցեղապետը։ Ալիմէրտան զայն իրեն օգնական և աջակից ըրած էր, և իր սպանուելէն ետքը Քէրիմ տեղը անցաւ, և Իսմայիլ արքայազուն տղուն վրայ թագաւորի անունը պահելով (§ 2024), բացարձակապէս կ՚իշխէր վէքիլ կամ խնամակալ անունով (ՏՊԷ. 366), և անոր անունով կը պատերազմէր ուրիշ մրցակիցներու դէմ, մինչև որ 1761-ին Ասպահան քաղաքի և Պարսկաստանի արևմտեան գաւառներուն բացարձակ տէրը դարձաւ։ Բայց պատերազմները չվերջացան, զի պարտաւորուեցաւ թէ արևելեան գաւառներու մէջ բռնացողներուն, և թէ նուաճեալ գաւառներու մէջ նորէն ապստամբողներուն դէմ ելլար։ Այդ պատճառներով արշաւանքներ անպակաս եղան նաև ի սահմանս Հայաստան աշխարհի (ԽԱՉ. 318), որոնց մանրամասնութեանց չենք մտներ։ Բայց անյիշատակ չենք ուզեր թողուլ Ֆաթալի խանին անունը, զոր Քէրիմ սպաննել տուաւ սակս ոճրագործութեանց, զորս արար մանաւանդ ի միաբանս Տաթևու սուրբ վանաց (ԽԱՉ. 324)։ Քէրիմ կը ներկայուի իբր ուղղութիւն սիրող, արդարութեան հետևող, ժողովուրդին խնայող (ՏՊԷ. 366), սակայն այդ չի խափանեց ներքին պատերազմները ու տառապանքները՝ գրեթէ բոլոր իր երկարամեայ թագաւորութեան միջոցին մինչև 1779, այնպէս որ Շամախեցին չկրցաւ խաղաղ և հանդարտ և վիշտերէ ազատ օր մը տեսնել։ Արդէն տարիքն առած ու աշխատութիւններէ և տագնապներէ յոգնած էր, և հազիւ երեքուկէս տարի մնաց կաթողիկոսական աթոռին վրայ, և վախճանեցաւ 1763 մարտ 21-ին, նոյնիսկ աւագ ուրբաթ օր, յիններորդ ժամու գիշերին, զոր ի դէպ է իմանալ լոյս ուրբաթին։ Իսկ ի յաջորդ աւուրն, այսինքն աւագ շաբաթ օրը թաղումը կատարեցին և ամփոփեցին Ս. Գայիանէի բակին աջակողմը (ՇԱՀ. Ա. 231)։ Էջմիածինի մէջ աւանդաբար կը պատմուի, թէ ծաղրածու հռչակուած Ահարոն վարդապետ, աւագ ուրբաթ օր մը, երեկոյեան ժամերգութեան վերջ Քրիստոսի թաղման նախատօնակը կատարուելէն ետքը, կաթողիկոսին նոյն օր մեռած ըլլալուն առթիւ, օղի և գինի տանելով վանքին աղբիւրին գլուխը՝ կը սկսի միաբանները խմելու և զուարճանալու հրաւիրել, գոչելով թէ Քրիստոս մեռած է և կաթողիկոս ալ մեռած է, և թէ այսպիսի առիթ մը մէյ մըն ալ ձեռք չեն կրնար անցնել։ Անշուշտ Շամախեցիի մահուան պէտք կըլլայ պատշաճեցնել այդ աւանդական պատմուածքը։

« 2065. Հռոմի Վանքը   |   2067. Յակոբի Արժանիք »
© Gratun.org