Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սիմէոն Ա. Երեւանեցի

2078. Վիճակագրական Մասը

Պատմական մասը փակելով, Ջամբռ կը սկսի վիճակագրական ծանօթութիւններ տալ։ Հայաբնակ տեղերը կամ առաջնորդական վիճակները նուիրակական շրջանակներու բաժանուած են, որոնց քաղուածը օգտակար կը սեպենք ժամանակին կացութեան վրայ գաղափար կազմելու համար։ Տաճկահայ վիճակներ 10 նուիրակութեանց բաժանուած են, և են. 1. Կ. Պոլիս, մայրաքաղաքը իր շրջանակներով։ 2. Ադրիանուպոլիս, որուն մէջ են Ադրանապոլսոյ Ռոտոսթոյի, Պրուսայի, Պանտրմայի, Քէօթահեայի, Պիլէճիկի, Եալովայի և Նիկոմիդիոյ վիճակները։ 3. Խռիմ, որուն հետ են Բեսարաբաիա, Վալաքիա, Մոլտաւիա և Պուլկարիա։ 4. Եւդոկիա, որուն մէջ կը մտնեն Արաբկիրի, Ակնայ, Սեբաստիոյ, Կեսարիոյ, Եօզղատի, Ամասիոյ և Ճանիկի վիճակները։ 5. Անկիւրիա, որ կը պարունակէ, Աֆիոնգարահիսարի, Գոնիայի, Գարամանի և Պուրտուրի գաւառները։ 6. Կարին, և 7. Կարս, որոնց սահմանները որոշուած չեն Ջամբռի մէջ, այլ յիշատակարանին մէջ կը գտնենք, թէ Կարին կը պարունակէ, Բասենի, Դերջանի, Երզնկայի, Կամախի, Ղուզիջանի, Շապինգարահիսարի, Թամզարայի, Տրապիզոնի, Սիւրմէնէի, Կիւմիշխանէի, Սպերի, Քղիի, Խոտորջուրի, Օլթիի, Նարմանի և Ալաշկերտի վիճակները։ Իսկ Կարսին ներքև են, Կաղզուան, Ախլցխա, Ախալքալաք, Արտանուճ, Արտահան, Արդուին, և Չըլտըր (ԴԻՒ. Գ. 800)։ 8. Պայազիտ, որուն սահմանները վերիվերոյ կը համեմատին այժմեան համանուն նահանգին։ 9. Վան, և 10. Տիարպէքիր, ասոնց ալ սահմանները ցուցած չեն Ջմբռի մէջ, բայց Յիշատակարանը Տիրարպէքիրի ներքև կը դնէ, Բալու, Խարբերդ, Արզնի, Չարսանճաք, Չմշկածագ, Չնքուշ, Սևերեկ, Ուռհա, Կարմունջ, Մէրտին, Մուսուլ, Հզու և Էկիլ։ Իսկ Վանին ներքև կը գրուին Բաղէշ, Մուշ, Խօշապ, Բերկրի, Արճէշ, Արծկէ Խլաթ, Կարճկան, Նօրտուզ և Ապաղա (ԴԻՒ. Գ. 80)։ Ջամբռի մէջ պարունակուած տեղագրութիւն՝ որոնց որ շրջանակը ցուցած է, գիւղերու անուններն ալ կ՚աւելցնէ, որոնք օգտակար կ՚ըլլան հայաբնակ տեղերը ուսումնասիրողին. զոր օրինակ միայն Պայազիտի ներքև 140 անուններ կը գտնենք նշանակուած։ Պարսկահայք 4 նուիրակութիւն կը կազմեն, Ասպահան, Դավրէժ, Նախիջևան և Երեւան, բայց սահմանները գծուած չեն Ջամբռի մէջ, այլ Յիշատակարանը կը մանրամասնէ, և կը յիշուի իւրաքանչիւր նահանգի ծանօթ շրջանակները (ԴԻՒ. Դ. 803)։ Նուիրակական շրջանակներէն ետքը առաջ բերուած են տէրունի վիճակներ, որոնց մէջ նուիրակութեան արդիւնքներու հետ առաջնորդութեան արդիւնքներն ալ Մայրաթոռի կը պատկանին, և են. 1. Զմիւռիոյ վիճակը Արշիպեղագոսի կղզիներով։ 2. Պաղտատի և Պասրայի վիճակը, Հնդկաստան ու Չինու երկիր, և Պաթաւիա ու Մանիլա միասին։ 3. Գիլանի երկիրը։ 4. Տփղիս, և բոլոր Վրաստան։ 5. Հաշտաշխան, որուն մէջ կը պարունակուին Պետրբուրգ, Մոսկուա, Մոզդոկ, Նոր-Նախիջևան և Օսմանցիներէ առնուած Խրիմի մասը։ 6. Էջմիածինի յատուկ տէրունի գիւղեր, որոնք են, Վաղարշապատ, Եղուարդ, Օշական, Ալիբէկլու, Դողս, Փարաքար, Գէօկղումպէթ, Կաւակերտ, Արպաս, Քելարայ, Սուրմարի, Կողբ և Ալէթլու։ Նուիրակութեան արդիւնքները երեք տարին անգամ կը գանձուէին, բայց քանի մը տեղեր, դրամէ զատ իւրաքանչիւր տարի իւղ և պանիր և մատաղացու և ուրիշ պտղիներ կու տան եղեր, և ասոնք ալ են, 1. Պայազիտ, 2. Վան, 3. Կարս, 4. Գեղարքունի, 5. Լօռի, 6. Տփղիս, 7. Նախիջևան, 8. Դավրէժ, և 9. Գեանջայ իրենց շրջանակներով։ Այս վիճակագրական տեղեկութիւնք կը կազմեն երեք գլուխներ հինգերորդէ սկսելով։ Յաջորդ երկու գլուխներն ալ նուիրուած են կաթողիկոսական իրաւունքներն և արտօնութիւնները բացատրելու, թէ մինչև ո՞ւր ձգի և որպէ՞ս. և այս առթիւ խիստ ակնարկներ կան Երուսաղէմի և Կ. Պոլսոյ աթոռներուն՝ պատրիարք անուն գործածելնուն դէմ։ Բացատրուած են ևս այցելութեանց և թղթակցութեանց մէջ կաթողիկոսին գործածելիք կամ անոր ուղղուելիք պատուագիր ձևերը։ Վերջապէս տասներորդ գլուխէն սկսելով զատ զատ և պատմականօրէն խօսուած է Աղուանից, Աղթամարի և Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեանց վրայ, միշտ անոնց սահմանափակ իրաւասութիւնը և Մայրաթոռոյ բարձր իշխանութիւնը ցուցնելու դիտմամբ։ Մենք առայժմ ասոնց մանրամասնութեանց չենք մտներ, պատմական ոճերնէս չհեռանալու համար։

« 2077. Պատմական Մասը   |   2079. Հասոյթներու Մասը »
© Gratun.org