Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սիմէոն Ա. Երեւանեցի

2107. Պօղոս Վանեցի

Կարապետի յաջորդեց Պօղոս Վանեցի, միաբանութեան ընտրութեամբ և Կ. Պոլսոյ աթոռին և մեծամեծաց հաւանութեամբ, և հաստատուեցաւ 1768 ապրիլ 12-ի հրովարտակով։ Պօղոսի նախընթացին մասին իր ինքնագիր յիշատակարանէն քաղելով կը պատմուի, թէ տակաւին մանկահասակ Երուսաղէմ եկած է Շղթայակիրին օրով, Արևելցի ուխտաւորներու մեծ կարաւանի մը հետ, որուն մէջ կային իբրև 700 անձինք, Մշոյ առաջնորդ Աբրահամ Խոշաբեցին, Յակոբ Պալաթցի, Գաբրիէլ Պրուսացի և ուրիշ վարդապետներ, և Դամասկոսէ կարաւանին ուզած էր ընկերանալ կուսակալ Իսմայիլ փաշան ալ (ԱՍՏ. Բ. 104)։ Պօղոսի հայրը Մարգարա՝ Աբրահամի և ուրիշներուն միջնորդութիւնը կը գործածէ, որ իր մանկահասակ որդին միաբանութեան մէջ ընդունել տալ, ինքն ալ վանքին պարտիզպանութեան կը մանէ։ Բայց երբ Մարգարա կը մեռնի, Պօղոսի հօրեղբայրը կու գայ ու տղան Վան կը դարձնէ, բայց Պօղոս եղանակը կը գտնէ նորէն Երուսաղէմի միաբանութեան դառնալու 1734-ին, որ ատեն կրնանք զինքը մերձաւորաբար 20 տարեկան ըսել։ Քիչ ետքը, սարկաւագ, չորս տարիէ վարդապետ կը ձեռնադրուի։ Առաջին անգամ նւիրակութեան կելլէ 1744-ին, առաջ Վան, վերջէն Եւդոկիա և այլուր, մինչև եպիսկոպոս ձեռնադրուիլը 1752-ին Մինաս կաթողիկոսէ, Թէոդորոս պատրիարքի օրով ալ նուիրակութեանց կը պատի Խրիմ, Ռումէլի, Զմիւռնիա և Նիկոսիդիա, իսկ Կարապետի օրով վանքին մէջ դարպասընկալի պաշտօնը կը վարէ, մինչև անոր տեղը պատրիարք ընտրուիլը, իրեն առաջին պաշտօնը փոխանցելով Սարգիս Ֆէրմանեան վարդապետին (ԱՍՏ. Բ. 105)։ Պօղոսի պատրիարքութիւնը տագնապներու և տառապանքներու հիւսուած մը եղաւ, իր բովանդակ եօթնամեայ տևողութեան մէջ։ Մէկ կողմէն Եգիպտոսի բռնապետներէն Ալի պէկ Պաղեստինի վրայ յարձակեցաւ 1770-ին, Գազա և Ռամլէ գրաւեց ու աւարեց, Երուսաղէմը նեղեց, Յոպպէ ալ իրեն անձնատուր եղաւ 7 ամիս պաշարման դիմանալէ ետքը, և 1772 փետրուար 6-ին Ալի պէկ յաղթական քաղաք մտաւ և կողոպտեաց զվանօրայս։ Ալի պէկի օգնական էր Աքիայի բռնապետ, Օմար-Դահա շէյխը, որ Պաղեստնին զանազան կողմերը կասպատակէր, և Յոպպէի պաշարման ալ օժանդակեց (ԱՍՏ. Բ. 106)։ Միւս կողմէն Օսմանցոց և Ռուսաց պատերազմները կը շարունակէին Տնիէսթէրի և Դանուբի ափերուն վրայ, Երբ մի ճիւղն ալ Միջերկրականի մէջ փոխադրուեցաւ, ուր եկաւ սարսափ ազդել 1769 սեպտեմբերին՝ Նէվայի գետաբերանէն մեկնող Ռուսական տորիզմը։ Պեղոպոննէս և Ատտիկէ, Թեսաղիա և Եպիրոս ալ Օսմանցոց դէմ ելան Ռուսական առաջին տորմիղին երևնալու, որուն երկրորդ մըն ալ աւելցաւ քիչ ետքը Էլֆինսթօն (Elphinston) ծովակալին հրամանատարութեամբ։ Տարիներ տևեցին Արշիպեղագոսի կղզիներուն և ցամաքի նաւահանգիստներունվրայ եղող պատերազմները, որոնց մանրամասնութեանց չենք մտներ, և թերևս բնաւ ալ չյիշէինք եթէ այդ պատերազմներուն երեսէն ծովագնացութիւնը արգելուած և Երուսաղէմի ծովաշու ուխտաւորութիւնները խափանուած չըլլային։ Երբոր մէկ կողմէ Երուսաղէմ հրոսակէ կը նեղուէր, միւս կողմէն իրեն պէտքերուն գլխաւոր դարման եղող ուխտաւորներու արդիւնքէն ալ կը ղրկուէր։ Սուլտան Մուսթաֆա Գ. այդ շփոթութեանց մէջ մեռաւ 1774 յունուար 21-ին, և իր եղբայրը սուլտան Ապտիւլ- Համիտ Ա. հազիւ կրցաւ տագնապներուն վերջ տալ՝ 1774 յուլիս 21-ին Քիւչիւք-Գայնարճըի դաշնագիրով, որով Օսմանեանք Ռուսներու հովանաւորութեան կը թողուին Խրիմը ու Պուճաքը ու Քուպանը, անոնց կը յանձնէին Աղախու և Գլպուրնուի ամրոցները, և կը հաւանէին Ռուսներու ազատ ծովագնացութեան բոլոր օսմանեան ջուրերու մէջ, բաւականանալով ետ առնուլ Պեսարապիան, Մոլտավիան, Վալաքիան և Արշիպեղագոսի Ռուսներէն գրաւուած կղզիները (ԺՈՒ. 352-358)։ Պաղեստին որ պահ մը հանդարտած կը կարծուէր, կրկին վրդովուեցաւ Եգիպտացի Ապու Տահապի արշաւանքով, որ 1775-ին Երևման խաչին օրը, մայիս 10-ին, և ոչ 7-ին (ԱՍՏ. Բ. 106), Յոպպէ ալ մտաւ և ի սուր մաշեաց զբնակիչս նորա, և բոլոր վանքերը աւերեց ու աւարեց։ Մինաս վարդապետ պատարագ ըրած ատեն գլխատուեցաւ, տեսուչ վարդապետը ջրհորի մէջ պահուըտած տեղը սպաննուեցաւ, ուրիշ 6 միաբաններ և 6 ուխտաւորներ Յոպպէի մէջ նահատակուեցան։ Գոյժը Պօղոս պատրիարքը ցնցնեց, և յանկարծ խուն ինչ ցաւօք խիթացեալ, ինչպէս տապանագիրին մէջ գրուած է, քանի մը օր ետքը մայիս 18-ին վախճանեցաւ։ Տրուած համառօտ տեղեկութիւնները բաւական են ցուցնել, թէ դառնութեանց ժամանակին ցաւելովը շարունակ տանջուած, և բոլոր իր պատրիարքութեան միջոցը տառապած, դժբախտ պատրիարքը չհանդուրժեալ վշտաց, անակնկալ մահուամբ կեանքն ալ կնքեց (ԱՍՏ. Բ. 107)։ Յաջորդին ընտրութեան վրայ առաջիկային պիտի խօսինք։

« 2106. Երուսաղէմի Աթոռ   |   2108. Մխիթարեանց Բաժանումը »
© Gratun.org