Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սիմէոն Ա. Երեւանեցի

2109. Բաժանման Պատճառը

Եղելութեան հոգին բացատրել և արժէքը գնահատել պէտք էր ստուգիւ, բայց հարկ եղած ներքին տեղեկութիւնները չունինք, թէպէտ երևոյթներն ալ կրնան նոյն նպատակին նպաստել։ Մխիթարի սահմանած կանոններուն մէջ փոփոխութիւններ մուծանելու խնդիրին հետ (ՅՇՐ. 4)։ Հնդկահայոց մէջ հաւաքուած գումարի մը կիրառութեան խնդիրը կամ կերպն ալ խօսուած է (ՏԻՊ. 147), բայց անշուշտ, այս տեսակ ներքին ու մասնաւոր ու պատահական պարագաներէն աւելի, կշիռ ունեցած և ուղղութեան խնդիրը, որ կրցած է այդչափ ծանր հետևանքի պատճառ ըլլայ։ Ապա թէ ոչ հարկ կըլլար երկու կողմերուն վրայ ալ փոքրոգութեան և անլրջութեան արատը քսել։ Իսկ ուղղութեան խնդիրն ալ անշուշտ մէկ կողմէն հռոմէականութեան և միւս կողմէն Հայութեան հանդէպ պահուելիք կերպերն էին, որ խնդրոյ նիւթ կը կազմէին այն ատեն։ Մխիթարի անձնական ուղղութիւնը՝ հայասէր կողմ մը ունէր, բայց հռոմէականութեան մէջ փայլուն Հայութիւն մը կազմելու առեղծուածային գաղափարով կօրօրուէր (§ 2030)։ Եթէ այս էր Մելքոնեանի ալ դիտումը, հարկաւ որոշումը՝ անոր նպաստաւոր կողմը պէտք է հակի։ Բաժանումէ ետքն ալ Մխիթարի այդ ծածուկ ոգին շարունակեց Վենետիկի մէջ, և հայկական ուսումներ նոր զարկ մը առին։ Նշանակութեան արժանի է, որ երեք գլխաւոր և արդիւնաւոր անուններ, ինչպէս են՝ Վրթանէս Ասկէրեան, Ստեփանոս Ագոնց և Միքայէլ Չամշեան վարդապետները, Մելքոնեան բաժնին մէջ մնացին։ Ընդհակառակն Պապիկնեանի հետ եղող բաժինը որ աւուր իրեն հռոմէականութիւնը դէպի լատինամոլութիւն տարաւ, և ոչ միայն հայականութիւնը չբարձրացուց, այլև վարդապետութեամբ և ուսուցմամբ, ընթացքով և ուղղութեամբ, և նոյնիսկ ծիսական կերպերով և զգեստներով՝ կատարեալլատինութեան կողմը քաջալերեց և անոր հետևեցաւ։ Իրաւ է որ վերջին ժամանակներու մէջ՝ Կղեմէս Սիպիեանի, Ղուկաս Տէրտէրեանի և Արսէն Այտընեանի ընդգրկած ուղղութիւնը, քիչ մը փոփոխեց Պապիկեանով սկսած ճիւղին ընթացքը, սակայն մինչև ասոնց ատենը, որ է ըսել դար մը ամբողջ, բոլորովին նախանձայոյզ հռամէադաւանութիւնն էր այդ ճիւղին մէջ տիրողը, մինչև Մելքոնեանի հետ եղած ճիւղը հայասիրութեան իղձերուն և հայամօտութեան կերպերուն համար, նախանձայոյզներու հալածանքներուն և պապութեան խստութիւններուն ենթարկուեցաւ։ Վենետիկի մէջ Մելքոնեանով մնացած բաժինը, նր աշխատութիւնները կրկնապատկեց, և ուսումնական արդիւնաւորութիւնը շատցուց։ Ս. Ղազար կղզեակին մէջ տպարան ալ հաստատուեցաւ 1789-ին, մինչ անկէ առաջ միաբաններուն աշխատութիւնները Վենետիկի Իտալացի տպագրիչներուն ձեռքով կը հրատարակուէին։ Բաժանման թուականէն ետքը ազգային երկասիրութիւններով ծանօթ միաբաններ ալ աւելցան Վենետիկի մէջ, և 1772-էն ետքը երևցածներուն մէջէն, ազգովին գովութեամբ յիշատակուած անուններ են, Գաբրիէլ Աւետիքեան, Խաչատուր Սիւրմէլեան, Յովհաննէս Զոհրապեան, Ղուկաս Ինճիճեան, Մկրտիչ Աւգերեան, Իգնատիոս Փափազեան, և Մանուէլ Ջախջախեան (ՅՈԲ. 219), որոնց ձեռնադրութիւնները առաջ են քան 1799 հոկտեմբեր 4 թուականը (ՅՈԲ. 220), այսինքն Մելքոնեանի մահուան թուականը (ՅՈԲ. 52)։

« 2108. Մխիթարեանց Բաժանումը   |   2110. Վենետիկի Բաժինը »
© Gratun.org