Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սիմէոն Ա. Երեւանեցի

2111. Թրիէստի Բաժինը

Դառնալով այն երկու միաբաններուն որոնք զինուորական ոյժով Ս. Ղազարէ արտաքսուեցան (2108), ասոնք ուղղակի Թրիէստ (Trieste) ապաւինեցան, որ է հին Տերգեստիա քաղաքը, որ երկար ատեն Վենետիկի հանրապետութեան ներքև գտնուելէ ետքը, 1382-ին անցած էր Աւստրիոյ կայսերութեան։ Այն ատենուան գահակալն էր Մարիա-Թերեզիա կայսերուհին, որ 1742-էն իր հօրը Կարոլոս Զ. ի ժառանգ ճանչցուած էր, և գործերու բուն վարիչն էր, թէպէտև միևնոյն ժամանակ կայսր կը նկատուէր Կարլոս Է. 1742-էն 1745, անկէ ետքը Թերեզիայի ամուսինը Փրանկիսկոս Ա. մինչև 1765, և անկէ ետքն ալ Թերեզիայի որդին Յովսէփ Բ. ։ Պապիկեանի յարող միաբաններ Թրիէստի մէջ հաւաքուեցան առաջին անգամ 1773 մայիս 19-ին, և Թրիէստի մէջ առանձինն մարմին կազմելու որոշումը տուին, և այդ նպատակով կայսերուհիին ալ դիմեցին, որ ամենայն եռանդով փարեցաւ իր սահմաններուն մէջ Արևելեան համայնք մը և Հայկական միաբանութիւն մը կազմելու առաջարկին։ Իսկ 1775 մայիս 30-ին կայսերական արտօնագիր մըն ալ տուաւ զանազան առանձնաշնորհումներով, և գլխաւորապէս Աւստրիական պաշտպանեալ նկատելու հանգամանքով, և վանաշինութեան գետին ալ պարգևելով։ Այսպէս Թրիէստեան Հայ կրօնաւորներու միաբանութիւն մը կը ըստեղծուի, Վենետիկեան Հայ կրօնաւորներուն միաբանութենէն անջատ։ Իբրև պաշտօնական կոչում Վենետիկի մէջ անտօնեան կամ Բենեդիկտեան, կամ Անտոնեան Բենեդիկտեան անունները խառն գործածուած էին։ Թրիէստի ճիւղը կը պարծենայ առաջին եղած ըլլալ Մխիթարեան միաբանութիւն անունը պաշտօնապէս գործածելու մէջ, թէպէտև յաշակերտութենէ Մխիթարայ Աբբայի կոչումը կանուխէն ալ Վենետիկի մէջ կը գործածուէր։ Որչափ ալ Թրիէստեան ճնւղը իբր առանձինն կը կառավարուէր, բայց տակաւին վերջապէս Վենետիկէ անջատելու գաղափարը զօրացած չէր. այլ աւելի Մելքոնեանի անձին դէմ եղած գրգռութիւնը կը տիրէր, և անոր մահուընէ ետքը նորէն միաւորելու ակնկալութիւնը կորսուած չէր։ Ուստի մէկ կողմէն Թրիէստեան ճիւղն ալ ուսման և տպագրութեան դաստիարակութեան և քարոզութեան գործողութիւններուն հետամուտ էր, Մխիթարի ձեռնարկին հետևողութեամբ իսկ միւս կողմէն առժամեայ վարչական կերպ մը կը պահէր՝ եռամեայ պայմանաժամով ընտրուած վանահայրերով, մինչ Վենետիկի մէջ կը տիրէր ցկեանս աբբահայրութեան գրութիւնը։ Թըրիէստեաններու նիւթական միջոցները, թէ հռոմէական ազգայիններու և թէ Աւստրիական պետութեան կողմէն տակաւ նւազեցան, 1773-ին լուծուած Յիսուսեանց միաբանութեան ինչքերէն դիւրագոյն ստացութեանց փափաքը, պարտքերու ալ դուռ բացաւ, և պահ մը իրենց մէջ ալ վհատութիւն տիրելով՝ հեռացողներ և Վենետիկ դարձողներ ալ գտնուեցան, բայց Թրիէստեան ճիւղը չլուծուեցաւ, և կրցաւ իր շարունակութիւնը պահել։ Այդ մասին մեծ աշխատութիւն և արդիւնաւորութիւն ունեցաւ Աստուածատուր Պապիկեան վարդապետը, որ գիտցաւ պետական և արքունական յարաբերութիւններն ալ մշակել։

« 2110. Վենետիկի Բաժինը   |   2112. Անտոնեանք Եւ Զըմմառ »
© Gratun.org