Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սիմէոն Ա. Երեւանեցի

2121. Զաքարիայի Ջանքեր

Հաւասար զէնքերով պայքարելու համար, պէտք էր որ նոյնչափ և աւելի ալ ուսումնական դիւրութիւններ ունենալ և արդիւնքներ արտադրել, բայց այդ մասին երկու դժուարութիւններ կային, որոնց դէմ պէտք էր մեծ ճիգեր թափէին ուղղափառ հայադաւաններ։ Մէկ մը որ Արևելք ինքնիրմէ միջոցներ չէր ընձեռեր, միւսը որ Արևմուտք առանց կրօնական զոհողութեան իր ունեցածը չէր հաղորդէր։ Մեծ բարոյական կորովի, տոկուն ուղղամիտ կամքի, և զորաւոր ու սրտոտ հոգիի պէտք կար՝ այդ պարագաներուն ներքև գործելու։ Ճշմարիտ ազգասիրութեամբ տոգորեալ անձեր պէտք էին, որպիսի եղած էր արդէն Վարդան Բաղիշեցին, ներքին գաւառներու խորերուն մէջ։ Անոր գործին արդիւնաւոր զարկ տուեր էին Կոլոտն ու Նալեանը մայրաքաղաքին մէջ, բայց պահ մը թուլցեր էին այդ աշխատաքները՝ Նալեանի հիւանդութեան և տկարութեան պատճառով, որուն վրայ եկեր էր Պասմաճեանի յուզուած միջոցը։ Զաքարիա եղաւ, որ գործին նոր շարժում մը ազդեց։ Նա հոգ՛ին իր եկեղեցւոյն յարած, և անոր նախանձայոյզ պաշտպանն եղած, զգաց թէ Հայ եկեղեցւոյ հակառակորդներուն դէմ մրցելու զօրաւորագոյն միջոցը դաստիարակութեան և զարգացման ջանքն է, ուստի անձամբ նուիրուեցաւ այդ աշխատութեան, և հազիւ Կ. Պոլիս մտաւ 1768-ին, իր պաշտօնը մայրաքաղաքին մէջ ամփոփուած ըլլալով, կատարեալ դաստիարակի և ուսուցչի դերը ստանձնեց, և Նալեանի օրէն զկնի անցելոց ամաց բազմաց՝ նորոգեցին Մայր եկեղեցւոյ կից եղող հին դպրանոցը, և ինքն ալ անոր մէջ ուսուցչի դերն ստանձնեց, և Նալեանի անձն ու գործը վերակենդանացուց։ Ժամանակակից այդ երկուքին նայած և իբր յերկուս հոգելից վարդապետս մայր-դպրատան, ինչպէս կոչուած և ընդունուած են Յակոբ արհիապանծ եպիսկոպոսն և Զաքարիա արհիապսակ արքեպիսկոպոսն (ՏԱՇ. 118)։ Զաքարիա աւելի ձեռնհասութեամբ և աւելի հեղինակութեամբ ընդարձակեց և զարգացուց իր ձեռնարկը՝ երբ պատրիարքական իշխանութեան բարձրացաւ, այնպէս որ իր տագնապագիրին մէջ ալ արձանագրուած է՝ թէ ջանայր զուսումն ճոխել ազգիս, և թէ եղև ուղիղ մտօք դաստիարակ։ Զաքարիայի այդ աշխատութեանց արդիւնք են իր նշանաւոր աշակերտները՝ զորս հասոյց, զեօթնեակ եպիսկոպոս և չորեսին վարդապետ, որոնք են Յակոբոս, Բարթողիմէոս, Յովհաննէս, Յակոբ, Անդրէաս, Պօղոս ու Պետրոս եպիսկոպոսները, և Թովմաս, Թադէոս, Կարապետ և Աստուածատուր վարդապետները։ Բաց աստի ճոխացոյց շատ դպրատունս, յորս հաստատեաց վարժապետս, և իսկապէս թաղային վարժարաններու հիմնադիրն եղաւ, զի անկէ առաջ ուսուցչութիւնն ալ իբրև խանութպանութիւն կը կատարուէր։ Պատուելիներ կամ վարժապետներ շուկային կամ խանի մը մէջ սենեակ վարձելով յաջորդներու կարդալ ու գրել, լեզու ու հմտութիւն կը սորվեցնէին։ Զաքարիայի հիմնած թաղական վարժարաններուն անդրանիկը կը նկատուի Գումքաբու թաղի Ֆըչըճը փողոցին մէջ բացուածը՝ Շնորհք ամիրայի առատաձեռնութեամբ, անկէ ետքը կը յիշուին Պալաթ, Բերա, Սամաթիա, Օրթաքէօյ, Գուրուչէշմէ և Իւսկիւտար թաղերու մէջ հետզհետէ բացուածները, որոնց մէջ պաշտօնավարողներ մանկավարժ անունով կը սիրէին կոչուիլ։ Այդ դասակարգին արաջիններէն յիշենք՝ Սարգիս Յովհաննէսեան, Մատթէոս Պալաթցի, Թագւոր Ասլանեան, Խաչատուր Պատուելի, Մարտիրոս Սարկաւագ վարժապետները (01. ՕՐԱ. 159), գոնէ անուննին ապագայի յարգանաց պահելու համար։ Վասնզի Զաքարիայով սկսած շարժումն է, որ այլևս չկասեցաւ, և օրէօր յառաջանալով մեր ներկայ յառաջադիմութեան սկզբնաւորութիւնն եղաւ։ Զաքարիա Կաղզուանցի իրաւամբ պիտի հռչակուի, իբր ԺԹ. դարուն ազգային զարգացման մէջ առաջին վաստակաւորն ու երախտաւորը։ Այս տեսութեամբ էր որ Զաքարիայի պատրիարքութեան առաջին տարիները իրեն անունին ամենէն աւելի պատիւ բերող միջոցն ըսինք (§ 2120

« 2120. Հռոմէական Կղեր   |   2122. Էջմիածնի Տպարան »
© Gratun.org