Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սիմէոն Ա. Երեւանեցի

2145. Պասմաճեանի Մահը

Քաղենք ևս Գրիգոր Պասմաճէանի կեանքին վերջին մասը, որուն նկատմամբ խօսած ենք մինչև 1777 ապրիլին Անքօնա բնակութիւն հաստատելը (§ 2117)։ Այդ թուականէն մինչև 1782 Պասմաճեան Անքօնա կը մնայ, բայց վերջէնվերջ կը ձանձրանայ, վասն զի Լատին լեզուի հմուտ չըլլալով եկեղեցական պաշտամանց չի կրնար հետևիլ, իսկ Հայոց եկեղեցին և քահանան ալ շատ անշուք ըլլալով զինքն չեն գոհացներ (ՊԱՍ. 35)։ Պասմաճեան Վենետիկ կը հասնի 1782 ապրիլին, միջոց մը ասպընջականութիւն կը վայելէ ի վանքեցւոց Հայոց (ՊԱՍ. 36), այսինքն Ս. Ղազարու Մխիթարեան միաբաններէն, և յետոյ կը հիւրասիրուի Ովանէս աղայի Սեղբոսեան կոչեցելոյն կողմէ (ՊԱՍ. 36), որ է նոյնինքն Սեղբոս մարքիզը։ Վենետիկ մնալուն տևողութիւնը, ցուցուած է վեց եօթն ամիս ըստ հրամանի սուրբ ժողովոյն Փրօփականտայի (ՊԱՍ. 132)։ Չի կրնար հաստատուիլ որ յետոյ նոր արտօնութեամբ կրցած ըլլայ այդ պայմանաժամը երկարել։ Թէպէտ կը գրէ, թէ յետ երկուց ամաց ժամանելոյն մերոյ որ էր թուականն 1784 ի մէջ մարտի ամսոյ, սիպեցաւ առ մեզ անբժշկելի և անյեղելի ցաւ իջուծոյ, որով երկու տարին Վենետիկ հասիելէն հաշուիլ կերևի, մանաւանդ որ ի ժամանակի և ի յաւուր տկարութեան ընդունած գութն ու խնամքը Ս. Ղազարու միաբաններուն կը վերագրէ, որոնց մոտ եղաւ Վենետիկ հասնելուն առջի օրերը, և սակայն տկարութիւն ըսածը, ոչ իջուածքին, այլ մասնաւոր տկարութեան մը վրայ պէտք կըլլայ մեկնիլ։ Իսկ մեծ տկարութիւնը խնամուած է ոչ Վենետիկի տոպնջականներէն, այլ օգնականութեամբ և նպաստաւորութեամբ սրբոյ ժողովոյն Փրօփականտայի կոչեցելոյ (ՊԱՍ. 36)։ Ըստ այսմ հաւանական չէ մինչև 1789 Վենետիկ մնացած ըլլալը (ԳԱԼ. 349), և հաւանակագոյն է 6-7 ամիսէն Անքօնա դարձած և հոն 1784-ին կաթուածահար ըլլալը (ՊԱՍ. 132)։ Անքօնայէ 1789-ին գրած նամակներէն մէկուն մէջ ալ կըսէ, թէ ահա մերձեալ ի լնանիլ հնգից ամաց, որ որպէս միակողմանի տառապիմք և չարչարիմք, որով ամբողջ հինգ տարիներ շարունակ միևնոյն տեղ մնացած ըլլալ կը ցուցնէ։ Յիշեալ 1789 տարւոյն մէջ է, որ հարկաւ ինքզինքը քիչ մը կազդուրուած զգալով յիշատակութիւններ կը գրէ, և ամէն կողմ գիրեր կը տեղացնէ, վերջինը 1789 սեպտեմբեր 4-ին (ՊԱՍ. 129)իր անցեալը պատմելով, իր ընթացքը պաշտպանելով, և ուրիշներունհետ բաղդատութիւններ հաստատելով։ Այդ թուականէն ետքը տակաւին իբր տարիուկէս ևս կապրի Պասմաճեան, և կը վախճանի 1791 յունիս 22-ին, բայց ոչ Անքօնայի, այլ Թրիէստի մէջ, ինչպէս կը քաղուի նոյն քաղաքին Հայազգի մկրտելոց և պսակելոց և ննջեցելոց տոմարէն (ՏԱՇ. 924), որուն մէջ յայտնապէս գրուած է վերոյիշեալ թուականով, թէ վախճանեցաւ գերապատիւ Գրիգոր վարդապետն Աստուածատուրեանց, որ էր պատրիարք ամենայն Հայոց Կոստանդնուպոլիս, իբր 78 ամաց, և թէ Թաղուեցաւ Ս. Յուստոսի (San Guisto) մայր եկեղեցւոյն դրան առջև (ԳԱԼ. 357)։ Այլ թէ ե՞րբ և ինչպէ՞ս և ինչո՞ւ Անքօնայէ Թրիէստ փոխադրուեցաւ, բնաւ տեղ մը բացատրութիւն չենք գտներ։ Եւս առաւել առանց բացատրութեան կը մնայ, թէ ինչպէս Պասմաճեանի ինքնագիր գրուածները, և անոր սեփականութեան գիրքերը Անտոնեանց Հռոմի՝ և անկէ Օրթաքէօյի վանքը կը գտնուին, մինչ յարմարագոյն էր Մխիթարեանց Վիէննայի վանքը գտնուիլը, քանի որ Թրիէստ մեռած ու թաղած է։ Տապանագիրի մըն ալ պատճէնը, որ նոյնպէս Անտոնեանց դիւանին մէջ կը գտնուի, առանց մահուան թուականի, կ՚երևի նոյն իսկ Պասմաճեանէ կանուխէն պատրաստուած էր, բայց գործածուած չէ. գայ պանդխտի յայսմ քաղաքի բացատրութիւնը՝ Անքօնայի համար ըսուած է (ՊԱՍ. 129), ուր գրած ատեն կը գտնուէր, և անկէ տեղափոխուելու միտքը չունէր։

« 2144. Սամուէլ Երզնկացի   |   2146. Պասմաճեանի Գրուածներ »
© Gratun.org