Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սիմէոն Ա. Երեւանեցի

2146. Պասմաճեանի Գրուածներ

Հետաքրքրական էր յատուկ և ընդարձակ ուսումնասիրութիւն մը ընել Պասմաճեանի ինքնագիր յիշատակարանին և նամակներուն վրայ, և գրողին ներքին զգացմանց թափանցել, սակայն մեր մեզի սահմանած գիծերէն դուրս կը մնայ։ Բաբգէն վարդապետ՝ այժմ եպիսկոպոս Կիւլէսէրեան, համառօտակի շօշափած է այդ կէտը, բնագիրները հրատարակած ատեն, և այն եզրակացութեան կը յանգի, թէ Պասմաճեան կաթոլիկ չէր (ՊԱՍ. 135), և այդ կարծիքը կը քաղէ մանաւանդ այն բացատրութիւններէն, զորս նա գրած է Ստեփանոս Աւթանտիլեան վարդապետի հարցումներուն (ՊԱՍ. 123) Հայ եկեղեցւոյ մասին (ՊԱՍ. 126), և չէ համարձակած Հայ եկեղեցին դատապարտել (ՊԱՍ. 129)։ Իսկ Պասմաճեանի ձախողուածը կը վերագրէ չափազանց բարութեան համարժէք՝ թոյլ և կատարելապէս դիւրահաւան բնաւորութեանը, որով դժուարին կացութեան և կնճռոտ խնդիրներու դիմաց գտնուելով, չէ կրցած ոչ որոշ ուղղութիւն մը պահել, և ոչ Կոլոտի ու Նալեանի ճարտարութիւնը ցուցնել, մէկ կողմէն հաշտարար և միւս կողմէն հաստատամիտ ընթացք մը պահելով, կաթոլիկութեան անունով և Լատիններու ու լատինամիտներու կողմէ յուզուած խնդիրներու մէջ (ՊԱՍ. 134)։ Պասմաճեանի գլխաւոր գրուածներն են մեծ Յիշատակարանը (ՊԱՍ. 9-56), որուն մէջ յառաջ կը բերէ իրեն նպաստաւոր քանի մը հին վկայագիրներ և Ողջունագիր իբր պատմօղէն գրուածը (ՊԱՍ. 98-121), որուն լրացուցիչ կրնանք սեպուիլ Ազդեցութիւն պատմողօրէն (ՊԱՍ. 95-97), և Աթոռայնոց բոլորից մակագրուածները (ՊԱՍ. 93-94), որոնք 1789 մարտ 30 թուականը կը կրեն, իսկ առաջ յիշուած յիշատակարանն ու ողջունագիրը ասոնցմէ առաջ գրուած կ՚երևի։ Պասմաճեան ինքն ալ չ՚ուրանար, որ յամենայնի ամիրաներուն և գլխաւորապէս Գասպար Մուրատեանին կամակատար հպատակութիւն է ցոյց տուած, սակայն այսու ոչ թէ բան մը շահած է, այլ տր տկար կողմերը ցուցադրած, և ի զուր հեգնական յանդիմանութիւններ կ՚ուղղէ յառաջադէմ ամիրայից և իշխանաց ազգին մերոյ (ՊԱՍ. 67-68), և դրան լեզուով կը վատաբանէ անոնց գործերուն դէմ։ Փոքրոգի զգացմանց արդիւնք են ամիրաներուն և ընդհանրապէս Հայերուն դէմ կազմած ամբաստանութիւնները, թէ Պօղիկեան աղանդաւորներ են, թէ Խաչի և պատկերի դէմ կը խօսին, թէ մատաղի ոսկրներու վրայ թաղման կարգ կը կատարեն, թէ եկեղեցականները կը կողոպտեն, թէ աղքատաց դրամները կ՚իւրացնեն, թէ պատրիարքները կ՚անարգեն, թէ եկեղեցպանութեամբ ամիրայ կը դառնան (ՊԱՍ. 136)։ Եթէ ըսածներէն ոմանց մասին իրականութիւնն ալ ընդունինք, ամէն ժամանակի սովորական անտեղութիւններ են, և անոնք ըլլալով հանդերձ պայծառացան և փայլեցան իր անմիջական նախորդները, և օրհնութեամբ կնքեցին կեանքերնին։ Աւելորդ կը սեպենք քաղել ուրիշներու դէմ ալ եղած հալածանքները, զորս իբր իրեն արդարացում յառաջ կը բերէ, կամ ուրիշ պատրիարքներու ամիրայից հանդէպ ցուցած զիջողութիւնները յիշել, որոնցմով իբր թէ ինքյինքը կը ջատագովէ. զի ասոնք իր նպատակին չեն ծառայեր, և զինքն չեն արդարացներ, քանի որ հալածանք և պահանջմունք՝ ամէն բարձր աստիճանաւորներուն բաժին են, իսկ արժանիքը՝ չընկճուելու մէջն է։ Այսու հանդերձ խստիւ պիտի չմեղադրենք Պասմաճեանի բնաւորութեան տէր մէկու մը գործածած լեզուն, որ երկարամեայ ակամայ վտարանդութեան մէջ ճանճարացած, միտքին և խիղճին հակառակ օտարադաւանութիւն կեղծելու ստիպուած, և տարիներով կաթուածահար վիճակէ նեղուած, մասնաւոր գրութիւններով սրտին զեղծումը դուրս կու տայ, և անով ինքն իրեն մխիթարութիւն պատրաստել կը կարծէ։

« 2145. Պասմաճեանի Մահը   |   2147. Զանազան Հռոմէականք »
© Gratun.org