Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2163. Կաթոլիկներու Դիրքը

Այդ միջանկեալ յիշատակութենէ ետքը, դառնանք կաթոլիկ կուսակցութեան մէջ յուզուած ներքին խնդիրին, որուն մասին ինչ ինչ ակնարկներ ըրած ենք արդէն (§ 2110)։ Խնդիրը կաթոլիկութեան հետևողներուն տանելի կացութիւն մը պատրաստելու վրայ էր, իրարու յարմարցնելով Հռոմի կրօնական պահանջները և Օսմանեան պետութեան տիրող օրէնքները։ Քանի որ Տաճկահպատակ քրիստոնէից դիրքը պատրիարքարաններով էր ճշդուած, և կենցաղական ամէն պարագաներ ու գործեր անոնց ձեռքով պիտի կատարուէին, պէտք էր որ կաթոլիկութեան հակամէտներն ալ իրենց կենցաղական գործերը Հայոց պատրիարքարանին իշխանութեամբ կատարուէին։ Միջանկեալ կերպով յիշենք, թէ այն ատեն երկու պատրիարքարան միայն կը ճանչնար Օսմանեան կառավարութիւնը, Յոյնն ու Հայը։ Ինչչափ յունադաւան ազդեցութիւններ կային, Յոյն, Պուլկար, Սըրպ, Առնաւուա, Վալաք, Մոլտաւ, Ռութէն, Խռուադ, Գարամանցի, Ասորի, Մելիք կամ Արար, բոլոր Որդոդոքները՝ որոնք Երկաբնակ դաւանութիւն ունէին՝ Յոյն պատրիարքարանին կը հնազանդէին։ Իսկ մնացեալ արևելեան քրիստոնեաներ, Հայ, Վրացի, Աղուան, Ասորի, Ղփտի, Հապէշ, Քաղդէացի, որոնք ընդհանրապէս Միաբնակ դաւանութիւն ունին, Հայ պատրիարքարանին ներքև էին։ Լատին կաթոլիկներ իբրև օտարներ նկատուած էին, իսկ Արևելցիներէն կաթոլիկութեան հետևողներ իրենց ազգէն դուրս յատուկ համայնք չէին կազմեր, և պարտաւորեալ իրենց կենցաղական գործերը Հայ պատրիարքարանի իշխանութեամբ պիտի կատարէին։ Այստեղ կը ծագէր տիրող կնճիռը։ Կաթոլիկութիւն տարածող Լատին քարոզիչներ և զայն պաշտպանող եւրոպական դեսպանատուններ, կը ջանային իրենց դաւանութեան յարող Հայերը, բոլորովին իրենց ազդեցութեան ներքև բերել և Հայ պատրիարքարանէ հեռացնել, և այս նպատակով կրօնքի և խիղճի կնճիռներ կը յարուցանէին, թէ այդ դիմումները հերձուածողներու կամ հերետիկոսներու հետ իհոգևորս հաղորդակցութիւն եղած կըլլան, և ներեալ չեն։ Բուն Լատիններուն ձայնակից էին Փրոփականտայի Հայ աշակերտներ, և միևնոյն սկզբունքը կը պնդէին, և ասոնք կը կազմէին Գօլէճեան կամ Գոլէճցի կոչուած խումբը։ Ասոնց հակառակ էին Մխիթարի աշակերտութենէ Վենետիկ մնացողները, որոնք մէկ կողմէն զուտ հայկական կաթոլիկութիւն մը կազմել կուզէին, և միւս կողմէն կաթոլիկութեան հետևողներուն հանդարտ կացութիւն մը գտնել կը փգնէին, Օսմանեան տիրող օրէնքներու համակերպութեամբ և ազգային կաթողիկոսութեան և պատրիարքութեան հովանաւորութեամբ։ Արդէն Էջմիածինի կաթողիկոսներուն անուններն ալ իրենց գիրքերուն ճակատը կը մակագրէին, որով անոնց իշխանութիւնը ճանչցած կըլլային։ Ասոնք ալ Աբբայական կամ Աբբացի անունով կը յիշուէին։ Երկու կողմերն ալ իրենց համակիրներն ունէին կաթոլիկութեան հետևողներուն մէջ, բայց բնիկ Կ. Պոլսեցիներ կամ քաղաքացիներ՝ առաւելութեամբ Աբբացոց հետ էին, իսկ Անկիւրացիք կամ Գաղտացիք՝ Գօլէճցոց կը հետևէին։ Հայ հռոմէական եկեղեցականութեան մէջ կային ևս Լիբանանի Անտոնեան միաբաններ, որոնք շատ որոշ և վերջնականապէս շեշտուած ուղղութիւն չէին յայտնէր Աբբացոց կը համակրէին, բայց բացարձակ գործակցիլ կը խիթային։ Իսկ Թրիէստի Մխիթարեաններ յայտնի կերպով Գօլէճցոց կը գործակցէին, զի Վենետիկի ճիւղին հետ համընթանալ չէին սիրեր։ Ահա կաթոլիկ խումբերին մէջ յուզուող ներքին խնդիրին բուն որդին ու ծագումը։

« 2162. Ահագին Հրդեհներ   |   2164. Չամշեան Պատմութիւն »
© Gratun.org