Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2164. Չամշեան Պատմութիւն

Վենետիկի Մխիթարեանց մէջ տիրող ուղղութիւնը իրենց մէջ ժառանգական կրնանք ըսել, անդստին իրենց հիմնադիրէն Մխիթարէ մնացած (§ 1987)։ Իրենց մէջ կանուխէն՝ այդ ուղղութեան մեծ ջատագով մը եղած էր հայր Գէորգ Այնթապցին, իսկ անկէ ետքը աւելի գործունեայ պաշտպան երևցած էր հայր Միքայէլ Չամշեան։ Սա պաշտպանողական գրուածներով ուզեց հաստատել, ինչ որ իր միաբանութեան տեսութեանց հիմնաքարն էր, թէ հռոմէականութեան հետևողներուն արգելել չի կրնար ըլլալ Հայ եկեղեցիէ խորհուրդներ ընդունիլ, և մկրտութեան ու ամուսնութեան ու թաղման համար օրինաւորապէս նոյն եկեղեցիին դիմել, որովհետև Հայ եկեղեցին իր վարդապետութեամբ հռոմէադաւանութենէ օտար եղած չէ, և երբեք իբրև հերձուածող կամ հերետիկոս Հռոմի պապութենէն դատապարտուած չէ։ Այդ նպատակին ծառայող Չամշեանի մեծ գործն է, Պատմութիւն Հայոց ըստ աւանդելոյ այլևայլ մատենագրաց, եռահատոր ստուար հրատարակութիւնը, բովանդակ 2975 երես, և որ իր ժամանակին դարագլուխ կազմած է, Հայոց ազգային պատմութեան ամբողջութիւն մը ներկայելով ի սկզբանէ աշխարհի մինչև ցամ տեառն 1784։ Առաջին հատորին տպագրութիւնը 1784 յունիս 15 թուական կը կրէ (ՉԱՄ. Ա. 1), իսկ երրորդը լրացած է 1786 ապրիլ 16-ին (ՉՆՄ. Գ. 1) սակայն շատ կանուխէն պէտք է դնել աշխատասիրութեան թուականը, ինչ որ նշան մըն է, թէ գաղափարին պաշտպանութիւնը կանուխէն յղացուած գաղափար մըն էր։ Չամշեանի պատմութիւնը, անկախաբար պատմական տեսակէտով ունեցած իր արժանիքէն , կանխամտածուած և սևեռեալ որոշ գաղափարի ծառայող գործ մըն է, ամէն առիթի մէջ Հայերը Հռոմի մոտ, Հռոմի հետևող, Հռոմի հպատակող ցուցնելու համար, անխտիր ընդունելով կեղակարծ յիշատակներ, քմահաճ մեկնութիւններ, և թիւրիմաց տեսութիւններ։ Շամշեանի գրիչին տակ, հին դարերուն գործերը՝ երբ եկեղեցիներ իրարու հետ հաշտ էին, Հռոմի հանդգնութիւն կը դառնան։ Միջին դարերու մէջ քաղաքական նպատակով յայտնւած զիջողութիւններ, կատարեալ հռոմէադաւանութեան կերպարան՝ կառնեն։ Իսկ Հայոց եկեղեցւոյն ներողամիտ հոգին և ուրիշ եկեղեցիներու հետ յարաբերութիւններ պահելու պատրաստականութիւնը, հայադաւանութեան ուրացութիւն կը մեկնուին։ Նոյն իսկ մասնաւորներու պատահական կամ քաղաքավարի խօսքերը, մինչև անգամ նամակի հասցէները, պաշտօնական դաւանութեան կը փոխարկուին։ Մեր նիւթին հետ կապ ունեցող տեսակէտն է միայն, զոր այստեղ ուզեցինք մատնանիշ ընել, թէ ոչ հնար էր Չամշեանի ժամանակագրական և քննադատական տեսութիւններուն վրայ ալ դնտողութիւններ ընել, սակայն կընդունինք թէ իր ժամանակին պատմական ուսումն ալ մեծ քայլեր առած չէր, որ ինքն ալ կարենար անոնց հետևիլ և անոնցմէ օգտուիլ։

« 2163. Կաթոլիկներու Դիրքը   |   2165. Վահան Հաւատոյ »
© Gratun.org