Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2165. Վահան Հաւատոյ

Չամշեանի Հայոց պատմութիւնը անուղղակի պաշտպանութիւն էր Վենետիկի ընդգրկած մեծ սկզբունքին, բայց ուղղակի ալ նոյն նպատակին ծառայող աշխատութեան մը պէտքը զգացուելով, միևնոյն ժամանակ երկրորդ երկասիրութեան մը ձեռնարկած էր Չամշեան, Վահան Հայւատոյ անունին ներքև, յորում հաստատի ուղղափառութիւն Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, սկսեալ ի սրբոյն Գրիգորէ Հայաստանեայց Լուսաւորչէ մինչև ցայսօր։ Յիշենք անգամ մըն ալ անցողակի կերպով, թէ Չամշեանի միտքով ուղղափառութիւնբառը հռոմէադաւանութեան տեղ գործածուած է։ Այդ գործը սկսած է պատրաստել 1776-ին, որ է ըսել, միևնոյն միջոցին որ պատմութիւնն ալ կը գրէր։ այդ աշխատութիւնը ոչ միայն տպագրուած չէ, այլ և բոլորովին անծանոթ մնացած, և իբրև հետաքրքրական գործ մը կարժէ որ քիչ մը աւելի տեղեկութիւն տանք անոր մասին, աչքի առջև ունենալով այն հազուագիւտ գրչագիր օրինակը, որ Անտոնեանց մատենադարանին մէջ կը գտնուի։ Քառածալ մեծութեամբ և իւրաքանչիւր երեսը 40 տողով, 924 երես ստուար հատոր մըն է գործը։ Համառոտ յառաջաբանէ մը ետքը (ՉՄՉ. 1-5), տեղեկութեանց առաջին մասին մէջ կը բացատրուի, Վիճակ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ յիւրաքանչիւր դարս (ՉՄՉ. 7-52), և երկրորդ մասով կը ներկայացուի, Բովանդակութիւն մոլորութեանց բարդելոց ի չարախօսաց ի վերայ ազգին Հայոց (ՉՄՇ. 52-80)։ Կարծեցեալ մոլորութիւններուն մէջէն տասը հատը կընտրէ, և իւրաքանչիւրը ընդարձակորէն կը բացատրէ և կը հերքէ, որոնք են. 1. Քաղկեդոնի ժողովին մերժումը (ՉՄՉ. 81-115)։ . Մի բնութիւն բացատրութիւն (ՉՄՇ. 115-179)։ 3. Հոգւոյն սրբոյ ի Հօրէ բղխումը (ՉՄՇ. 179-194)։ 4. Հանդերձեալ կեանքի վարդապետութիւնը (ՉՄՇ. 195-270)։ . Սուրբ աստուած ի խաչեցար (ՉՄՇ. 270-352)։ 6. Ծննդեան տօնին օրը. (ՉՄՇ. 353-373)։ 7. Անապակ բաժակը (ՉՄՇ. 374-709)։ 8. Վերջին օծումը (ՉՄՇ. 709-737)։ 9. Խարական օրէնքները (ՉՄՇ. 738-768), և 10. Հռոմի նախագահութիւնը (ՉՄՇ. 769-799)։ Յաւելուածական գլուխ մը ունի 11. Յաղաքս ազատ գոլոյն եկեղեցւոյն Հայոց ի հերետիկոսութենէ և ի հերձուածողութենէ (ՉՄՇ. 800-855), որուն կը կցէ մաս մըն ալ, Յաղագս քանի մի անձանց յորոց չարախօսեն (ՉՄՇ. 856-886), և յատկապէս կը յիշէ Պարսամը, Օձնեցին, Որոտնեցին, Գրիգոր Տաթևացին և Մովսէս Տաթևացին։ Այդ աշխատութիւնը որուն ճակատը գրուած գտնենք, թէ պատրաստուած է ինքնակամ յօժարութեամբ և ստորագրութեամբ միաբանութեան իւրոյ, իբր գաղտնիք պահուած էր, և հանրութենէն ծածուկ մնար, զի ոչ Չամշեան ինքն, և ոչ իր միաբանութիւնը, չէին համարձակիր պաշտօնապէս ստանձնել խնդիր մը, որ ուրիշներէն կասկածաւոր կը դատուէր, այլ կը ջանային անպաշօն կերպերով գաղափարը տարածել։ Պատրաստուած Վահան-ը պատշաճ պարագային պաշտպանութեան ասպար պիտի ըլլար, կամ լաւ ևս՝ իբրև պատրաստ զէնքերու մթերանոց պիտի ծառայէր։

« 2164. Չամշեան Պատմութիւն   |   2166. Յովհաննէս Սեղբոսեան »
© Gratun.org