Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2167. Երկու Խնդիրներ

Սեղբոսեանի անունով Հռոմի Փրոփականտայի քննութեան և որոշման ենթարկուած երկու խնդիրները բացատրուած են հետևեալ կերպով։ 1. Թէ նկատելով Թուրքիոյ կացութիւնը և եղելութիւնները, կրնա՞յ արդեօք ներուիլ Հայ կաթոլիկներուն, որ կարենան երբեմն մտնել Հայ ազդին հերձուածող ըսուած եկեղեցիները, և հոն ինչ ինչ կրօնական գործողութեանց մասնակցին, և ողորմութիւն մըն ալ թողուն, գոնէ այս կերպով շատ մը նեղութիւններէ ազատելու, և իրենց կաթոլիկութիւնը խաղաղօրէն պահելու համար (ՍԵՐ. 2)։ 2. Թէ նոյներունկրնայ արդէօք ներուիլ ինչ ինչ տօնակատարութեանց համար համակերպիլ Հայ եկեղեցւոյ գործածած տօնացոյցին, նկատելով որ այդ տօնացոյցը նոյնիսկ նախկին Հայ սուրբ Հայերուն ընդունած տօնացոյցն է (ՍԵՐ. 2)։ Երկու խնդիրներուն լուծումը տրուած է ստորասական կերպով՝ թէ կրնան՝ և ընդարձակ պատճառաբանութիւններով և ուսումնասիրութիւններով պաշտպանուած է ստորասական պատասխանը, զորս մենք պիտի չվերլուծենք, այլ միայն ըսենք թէ ամփոփումն է վերոյիշեալ Վահան Հաւատոյ երկասիրութեան, և այն ալ ոչ շատ համառոտ, զի առաջինին լուծումը 182 երես (ՍԵՐ. 3-185), և երկրորդինը 70 երես (ՍԵՐ. 185-256) կը պարունակէ Սեղբոսեանի կողմէ ներկայուած գրուածին մէջ, Սեղբոսեան նոյն գրուածին մէջ խոստացեր էր, Հայ պատմութիւն մըն ալ պատրաստել և ներկայել Փրոփականտային (ՍԵՐ. 6), և երեք տարի ետքը 1786-ին, նոյն Սեղբոսեանի անունով Վենետիկի մէջ հրատարակուեցաւ եռահատոր իտալերէն Հայոց պատմութիւն մը, որուն համար կրնանք ըսել թէ Չամշեանի պատմութեան (2164) ուղղութեամբ և պարունակութեամբ կազմուած է։ Միայն թէ ձևն ու ոճը բոլորովին տարբեր է, և պարզ պատմականէ աւելի ջատագովական ընթացք մը ունի, միշտ միևնոյն նպատակին ծառայելով թէ Հայոց եկեղեցին Հռոմէականէն հեռացած չէ, և անկէ դատապարտուած չէ, և թէ Հայոց եկեղեցւոյն դէմ չարախօսներ ստուգութենէ հեռացած և ճշմարտութիւնը աղաւաղած են։ Այդ աշխատութիւնը վեց մասերու կամ գիրքերու բաժնուած է, որոնք են 1. Հայաստանի աշխարհագրութիւնը (ՍԵՂ. Ա. 1-105), 2. Հայաստանի հին և նոր քաղաքական վիճակը (ՍԵՂ. Ա. 106-273)։ 3. Քրիստոնէութեան Հայաստանի մէջ սկսիլն ու զարգանալը (ՍԵՂ. Ա. 274-500)։ 4. Հայ կաթողիկոսներու շարքը (ՍԵՂ. Բ. 3-315)։ 5. Հայ եկեղեցւոյ ժողովները (ՍԵՂ. Բ. 316-486)։ 6. Հայ եկեղեցւոյ ծէսն ու սովորութիւնները (ՍԵՂ. Գ. 3-622)։ Գործին մէջ ընդարձակ տեղի տրուած է Կալանոսի տեսութիւնները և մեղադրութիւնները հերքելու։ Ինչպէս կը տեսնուի, այդ աշխատութեան մէջ պատմական մասէն զատ վիճաբանական մաս մըն ալ կայ, ուր Չամչեանի պատմութենէն զատ Վահան հաւատոյ գիրքն ալ քաղուած է. իսկ անոնցմէ դուրս աւելցուած են պապական կոնդակներէ և Փրօփականտայի որոշումներէ զանազան կտորներ։

« 2166. Յովհաննէս Սեղբոսեան   |   2168. Անլոյծ Կը Մնան »
© Gratun.org