Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2179. Գաղղիացւոց Արշաւելը

Աւելի տագնապալի եղաւ՝ Գաղղիացւոց Եգիպտական արշաւանքին հետևանքը։ Եգիպտոս Օսմանեան նահանգ եղած էր 1517-ին, և սուլտան Սէլիմ խալիֆայութեան բարձրացած էր, այսինքն է իսլամութեան կրօնապետ ճանչցուած, իբր յաջորդ իրենց մարգարէին։ Եգիպտոս անկէ ետքն ալ կէս առանձնաշնորհեալ գիրք մը պահեց, և իր կուսակալները աւելի ազատ վարչութիւն և աւելի ընդարձակ նախաձեռնութիւն պահեցին, տեղացւոց և օտարաց հարստահարութիւններ ընելով։ Վերջին ատեններ Ապտիւլ-Համիտի սուլտանութեան օրով, Եգիպտոսի Շէյխէլպէլէտը կամ մեծ կուսակալը՝ Իսմայիլ պէյ մըն էր, որուն 1790-ին յաջորդեց Օսման պէյ Թապէլ, ապիկար մէկ մը, որ բոլոր գործերը յանձնեց Իպրահիմ պէյ և Մուրատ պէյ երկու բռնապետներու, որոնք բնիկները կեղեքելէ և կողոպտելէ ետքը՝ օտարականներու վրայ սկսան բռնանալ։ Այս պարագանԵւրոպայի մտադրութիւնը հրաւիրեց Եգիպտոսի վրայ։ Եւրոպայի գիրիշխանը Նաբօլէոն Պօնաբարթն էր (Napoleon Bonaparte), որ 1797 հոկտեմբեր 17-ին Քամրօֆրմիոյի (Campoformio) դաշնագիրով՝ Գաղղիոյ աշխարհակլութիւնը ընդարձակած՝ և Աւետիս կայսրութիւնը ընկճած՝ և դէպ Արևելք տարածելով Յոնիական կղզիներն ալ իւրացուցած էր։ Ասկէ ծագեցաւ իր մէջ Եգիպտոսի աշխարհակալութեան միտքը, և նպատակը ծածկելով մեծ պատրաստութիւններ կատարել սկսաւ Թուլոնի (Toulon) նաւահանգիստը ուսկից 1798 մայիս 19-ին հարիւր առագաստանաւերու տորմիղ մը կը մեկնէր 10,000 նաւագներով և 40,000 զինուորներով, գիտնականներու գունդով մը և 400 բեռնբարձ նաւերու հետևորդով (ՌԻՄ. 1)։ Ճամբուն վրայ յունիս 12-ին Մալթա կղզին գրաւեց Ասպետներուն ձեռքէն, և 19-ին նորէն ճամբայ ելլելով, յուլիս 1-ին Եգիպտոս հեասաւ, 2-ին բանակը ցամաք հանեց, և 3-ին Աղեքսանդրիա մտաւ (ՌԻՄ. 32)։ Ասորիք և Պաղեստին ցնցեցան ու դղրդեցան, Խաչակիրներու յիշատակները միտքերու մէջ արթնացան։ Այլազգիներու միտքերը գրգռուեցան, և քրիստոնէից դէմ ատելութիւնը զայրացաւ, և կեղեքումներու նոր դուռ բացուեցաւ։ Երուսաղէմի մէջ ալ պաշտօնական անձեր և տեղացի մեծամեծներ խորհուրդներ կազմեցին, երեք ազգերու վրայ բռնանալ սկսան, նախ պատահմամբ գտնուող զէնքերը փնտռեցին և առին, վանքերու բանալիները ձեռք անցուցին, պահպանութեան խումբեր դրին, և զինեալ խաժամուժ ամբոխն անդադար և անարգել մտանէին և ելանէին և ամէն տեսակ կեղեքում և յափշտակութիւն համարձակ կը գործէին, յաճախակի կոտորածներ ալ սպառնալով (ԱՍՏ. Բ. 127)։ Երեք ազգերուն փոխանորդ ու թարգման վարդապետները ձերբակալելով բանտարկեցին՝ իբրև պատանդներ, բայց Եգիպտոսի արշաւանքին ստոյգ չլինելուն զրոյցը, միտքերը պահ մը հանդարտեցուց և կարծես խաղաղութիւն վերահաստատուեցաւ։ Երուսաղէմի մէջ գործուածներուն նմանները միւս քաղաքներուն մէջ ալ կը կրկնուէին, առաւելապէս Յոպպէի մէջ։ Շուտով վերջացաւ անհիմն զրոյցներէն յառաջ եկած հանդարտութիւնը, և նորէն սկսան հարստահարական բռնութիւնները, բարդուեցան ստիպաւ պահանջուած գումարները, և երեք ազգերու եկեղեցականներէն 170 հոգի Ս. Յարութեան տաճարին մէջ բանտարկեցին, ուր շատեր հիւանդացան։ Ուրիշ եկեղեցիներն ալ փակուեցան, և ամէն տեսակ բռնութիւններ շատցան, մեռելները թաղելու իսկ արգելքներ դնելու չափ (ԱՍՏ. Բ. 128)։

« 2178. Պետրոս Եւդոկիացի   |   2180. Պաղեստին Հասնիլը »
© Gratun.org