Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2182. Կաթոլիկներու Գործերը

Պատմական յիշատակները լրացնելու համար համառօտիւ քաղենք ԺԸ. դարու վերջին քառորդին մէջ Հայ հռոմէական հաստատութեանց կացութիւնն ալ, որոնք թէև մտադրութեան արժանի պարագաներ չեն ներկայեր, այլ կարևոր են ապագայ եղելութեանց կապակցութիւնը պահելու համար։ Լիբանանի մէջ Կիլիկիոյ անունով կազմուած կաթոլիկութիւնը հանդարտ օրեր անցուց Բարսեղ Պետրոս Դ. Ավգատեանի օրով, որուն 1780-ին ընտրուած ըլլալը յիշեցինք (§ 2112), և ապրեցաւ մինչև 1788 փետրուար 5։ Անտոնեան միաբանութեան անդամակից էր, և կաթողիկոսութեան և միաբանութեան հաշտ յարաբերութիւններ պահեց (ԱՆՏ)։ Իրեն հետևող եղաւ իր յաջորդը Գրիգոր Պետրոս Ե. Քիւրէլեանը, բնիկ Քիլիսցի, Ատանայի անունով եպիսկոպոս ձեռնադրուած Միքայելէ, որ 1788 մայիս 11-ին ընտրուեցաւ՝ իրմով մէկտեղ երեք եպիսկոպոսներու ժողովէն, և պապական հաստատութիւն ըստացաւ 1788 դեկտեմբեր 15-ին (ԱՂՔ. Ա. 34)։ Սա ևս ժամանակ մը Անտոնեանց աշակերտութեան մէջ գտնուած կըսուի, և իր ընթացքն ալ Անտոնեանց հանդէպ հաշտ եղաւ իր բովանդակ պաշտօնավարութեան ժամանակ, որ երկարեցաւ մինչև 1812 յունիս 17 (ԱՂՔ. Ա. 37)։ Բայց իր մեծ ջանքն եղաւ Զըմմառի աթոռին և անոր ժառանգաւորաց վարժարանին ընդարձակուելուն և զարգանալուն աշխատիլ, նորանոր շինութիւններով և ներքին բարեկարգութիւններով զարգացնել, այնպէս որ Զըմմառեան աշակերտութիւնը զայն իբր իրեն հիմնադիրը կը պատուէ (ԱՂՔ. Ա. 36)։ Յիշած ենք թէ Լիբանանի աթոռը շատ կաշխատէր իր իրաւասութիւնը ընդարձակել բոլոր հռոմէադաւան Հայոց վրայ, բայց վերջին ատեններ այլևս ետ կեցաւ այդ ճիգերէ, Հռոմի կողմէ գտած յամառ ընդդիմութեան առջև, որ կը նախընտրէր հետևիլ Կ. պոլիս նստող Լատին եպիսկոպոսներուն կամքին, որոնք օգտակար և շահաբեր կը գտնէին իրենց իրաւասութեան ներքև ունենալ Հայ կաթոլիկ տարրը։ Միւս կողմէն Հայութեան կերպարանին պահպանութիւնն ալ՝ հրապուրիչ ըլլալով հռոմէականութեան տարածուելուն, վերջին ատեններ Հռոմ սկսած էր Կ. Պոլսոյ Լատին եպիսկոպոսին մօտ հայածէս եպիսկոպոս մը աւելցնել իբր փոխանորդ, կամ իտալերէն կոչմամբ՝ Վիքար (Vicario)։ Սոյն միջոցին այդ պաշտօնին վրայ կը գտնուէր Սահակ Սօֆեալեան, 1784-ին յաջորդած Անտոն Մըսրլեան եպիսկոպոսին (ՀԱՍ. 523)։ Այսպէս թուրքիոյ Հայ կաթոլիկներ, երկու իրաւասութեանց վրայ բաշխուած կը գտնուէին, Կիլիկիա, Կապադովկիա, Ասորիք և Միջագէտք Լիբանանի կաթողիկոսին կը հպատակէին, իսկ Փոքր-Ասիա և Մեծ-Հայք Կ. Պոլսոյ Լատին եպիսկոպոսին։ Ըստ այսմ Փոքր-Հայք երկուքին վրայ բաժնուած կ՚ըլլար, և երկու իրաւասութեանց մէջ սահմաններու վէճեր կը գրգռէր։ Պէտք չէ մտադրութենէ վրիպեցնել, թէ այդ իրաւասութիւններ և բաժանումներ, միայն իրենց մէջ և կամ Հռոմի առջև ոյժ ունէին, իսկ պետական տեսակէտէն գոյութեան իրաւունք իսկ չունէին, քանի որ հռոմէադաւան կաթողիկոսն ու եպարքոսները ճանչցուած և հաստատուած չէին, և պետական օրէնքին առջև կաթոլիկներ՝ բացարձակապէս Հայ պատրիարքարանի հպատակ և Հայոց պատրիարքին ենթարկեալ հատներ կը նկատուէին, ինչ որ առիթ կու տար այն խնդիրներու, որոնց վրայ ընդարձակօրէն խօսեցանք (§ 2163

« 2181. Երուսաղէմի Կացութիւնը   |   2183. Անտոնեանց Գործեր »
© Gratun.org