Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2185. Զաքարիա Շինարար

Մեծ տագնապը անցնելէն ետքը, հազիւ կրցաւ Զաքարիա ընթացք տալ իր ուրիշ մի ձգտումին, որ էր յատուկ շինութիւններով իր անունը փառաւորել։ Իրեն անունն ու յիշատակը յաւեէրժացնող գլխաւոր շնինութիւնը Վոսփորի վրայ Քուուշէշմէ գիւղի եկեղեցին է, ուր ինքը ամառնային բնակութիւն ալ ունէր։ Եկեղեցին Ս. Նշան կոչուած էր, բայց յետոյ սովորաբար Ս. Խաչ անունով յիշուեցաւ, որուն շինութեան Զաքարիա իր իսկ քսակէն 18,000 մարշիլ նուիրեց, և խաչափայտի նշանաւոր մասունքով մըն ալ օժտեց (ԴԻՒ. Ժ. 341), և շինութիւնը փութացուց, և օծումը կատարեց 1798 փետրուար 28-ին (. ՕՐԱ. 157), մեծպահոց Տնտեսի կիրակիին։ Քումգաբուի Մնյեկեղեցւոյ շրջափակն ալ պարիսպով պատեց, և հրդեհներէ պահպանելու համար մնալուն ջրհան հաստատեց, ջրհանկիրներու խումբով մը, և պատրաստ ջուրի ընդարձակ աւազանով մը, իր քսակէն ալ 20,000 դահեկան սահմանելով ծախքին համար։ Մայրաքաղաքին մէջ հիւանդաց երկու յարկ հաստատեց կըսէ տապանագիրը (ԴԻՒ. Թ. 347), կամ թէ երկու հիւանդանոցք շինուեցան և յարգուեցան իր նախաձեռնութեամբ, ուր են այժմ Նառլըքաբուի Ս. Յովհաննէս և Բերայի Ս. Յարութիւն եկեղեցիները։ Այդ բարեգործական հաստատութեանց համար Զաքարիայի ձեռնտուն էր Մկրտիչ Միրիճանեան, Շնորհք ամիրայ կոչուած, որ Բերայինին հիմնադիրն եղաւ, իսկ Նառլըքաբուինը նորոգեց, զի մինչև 1751 կը հասնին անոր գոյութեան յիշատակները (ԱՐԼ. 6514)։ Զաքարիա բարեգործականներէն ետքը մտադրութիւն դարձուց դպրոցական հասատատութեանց, ինչպէս արդէն պատմեցինք (§ 2121), և իր պատրիարքութեան առջի տարիներուն մէջ սկսած ջանքերը, որոնք պահ մը թուլցած էին իր պաշտօնանկութեամբ (§ 2157) և վրայ եկող պատերազմական տագնապներով (2184), կրկին ձեռք առաւ իր վերջին տարիներուն մէջ, և անոնց աւելի տևական ձև մը տուաւ, այնպէս որ իրաւամբ կրնանք Զաքարիայի վերագրել, վերջին դարերու ազգային կրթական կամ բարոյական զարգացման մէջ կարևոր դեր ունեցած ըլլալու պարծանքը (01 ՕՐԱ. 158)։ Մայրաքաղաքէն դուրս ալ Զաքարիայի շինարար ջանքերուն արդիւնքներն եղան գլխաւոր քաղաքներու մէջ եկեղեցիներու և վանքերու և վարժարաններու նորոգութիւնները կամ վերաշինութիւնները, որոնց արտօնութիւնները ինքն կը ստանար կառավարութենէն, ծախուցը կօգնէր քաջալերելով և մասնակցելով, և գործադրութիւնները գլուխ կը հանէր իր աշակերտներով։ Այսպէս վերաշինուեցան Եւդոկիոյ երեք եկեղեցիները Յակոբոս եպիսկոպոսի հսկողութեամբ, Պրուսայի եկեղեցին ու առաջնորդարանը Պօղոս եպիսկոպոսի ջանքով, նոյնպէս Ակն քաղաքի և թեմերուն զանազան եկեղեցիները, Ադրիանուպոլսոյ եկեղեցին, Մարսուանի վանքը, և ուրիշներ։ Զաքարիայի շինարար արդիւնքները պսակելու համար պակսեցաւ միայն Ղալաթիոյ Ս. Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ վերաշինութիւնը։ Կոլոտի 1733-ին շինած տաճարը (§ 1967), միայն 38 տարի կեանք ունեցաւ և հրոյ ճարակ եղաւ 1771 փետրուար 7-ին, Պասմաճեանի պատրիարքութեան օրով և միայն միջի քարաշէնն մնաց, և դժբախտաբար այլ այնուհետև ոչ եղև հնարս շինելոյ (ՊԱՍ. 22)։ Մեզի ալ անբացատրելի կը մնայ, թէ ինչու Զաքարիա իր մեծ հեղինակութեամբ չկրցաւ վերաշինել այդ կարևոր եկեղեցին, մայրաքաղաքի Հայ եկեղեցիներուն անդրանիկը, որոյ տեսութիւնն արտասուալից հառաչանօք լինէր յամարան արևկէզ և ի ձմերան ցըտասառոյց եղելութիւնն՝ ի բացօթեայ յաւերական որ կը ցուցնէ թէ քարուկիր մնացորդը կը շարունակէր ժողովրդական բարեպաշտութեան ծառայել։ Յիշատակագիրը կը գրէ, թէ այս ամենայն լինէր յաղագս անմիաբանութեան և երկապառակութեան ժողովրդոց և մանաւանդ իշխանաց տեղւոյն իսկ իբր երկպառակութեան պատճառ կը ցուցնէ, թէ զգանձս տաճարին յափշտակեալ իւրացուցանէին (ՍՐԳ. ) զոր մենք անբաւական բացատրութիւն կը նկատենք, վասնզի վերաշինութիւնը հասոյթը կաւելցնէր։ Աւելի հաւանական կը կարծենք, թէ Ղալաթիոյ և Բերայի կոմերը ազդեցութիւն ունէին կաթոլիկութեան յարողները, և անոնք աշխատած են շինութիւնը յետաձգել տալ, յուսալով թերևս իրենք առջև անցնիլ և իրենց սեփականել զայն դեսպանատանց միջամտութեամբ։ Այդ դարձուածներու հանդէպ Զաքարիա ալ կրնար գործը չմղել, անակնկալ միջադէպերու առիթ տուած չըլլալուն համար, թէ ոչ իրեն համար շատ դիւրին պիտի ըլլար եկեղեցպան իշխաններու հանած դժուարութիւնները լուծել և հարթել։

« 2184. Զինուոր և Տուրք   |   2186. Զաքարիայի Բնոյթը »
© Gratun.org