Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2191. Էջմիածինի Տագնապները

Այստեղ կ՚ընդհատենք Կ. Պոլսոյ պատրիարքութեան գործերը, վասնզի եկեղեցւոյն օծումէն հազիւ ամիսուկէս ետքը տեղի կ՚ունենար Ղուկաս կաթողիկոսի վախճանը, և մենք տակաւին չենք խօսած անոր գործունէութեան և արդիւնաւորութեան վրայ։ Վերջին անգամ պատմեցինք Ղուկասի կաթողիկոսութեան Տաճկահայոց կողմէն ընդունուիլը, և անոր պաշտօնական և արտաքին ձևակերպութիւններով գործը ստանձնելը (§ 2158)։ Իսկ անկէ ետքը Էջմիածինէ դուրս տեղի ունեցած անցուդարձերով զբաղեցանք, որովհետև գրեթէ ընդհատուած էին մասնաւոր աթոռներուն Մայրաթոռոյ հետ յարաբերութիւնները, և մենք ալ կապակցութիւններ չունէինք պատմութիւնը զուգընթաց քալցնելու։ Ուստի պարտաւորեալ ետ պիտի դառնանք, և յատուկ կերպով Մայրաթոռոյ անցքերով պիտի զբաղինք։ Այդ ընդհատման կամ կղզիացման պատճառ եղած է երկրին, այսինքն է Պարսկական Հայաստանին մէջ տիրապետող քաղաքական խռովութիւնը, զոր աւելի յարմար է բոլորովին անիշխանութիւն և տիրող պետութեան մը գործնականապէս անգոյութիւն անուանել, զի Պարսկաստան դադրած էր կանոնաւոր տէրութիւն մը ըլլալէ։ Ամէն գաւառ ու նահանգ իրեն յատուկ աւատապետ խանը ունէր, որ բացարձակտէրն էր, և սեփական յարաբերութիւններ կը պահէր և աղիմակի բռնութիւններ կը գործէր։ Անոնք իրարու հետ ալ կը պատերազմէին և իրարու ձեռքէ գաւառներ կը գրաւէին, և տիրապետութիւննին յաղթութեամբ կընդարձակէին, կամ պարտութեամբ կամփոփէին։ Ասոնցմէ մէկն ալ Երևանի խանութիւնն էր, որուն ձեռքին ներքև կը հեծէր Էջմիածինի Մայրաթոռը։ Հիւսէյին-Ալի, Երևանը նշանաւոր խանը մեռած էր Սիմէոնի վերջին օրերը տեղի ունեցած տագնապներու վրայ (§ 2138), և իրեն յաջորդած էր որդին Ղուլամ-Ալի խան, բայց 1785 գարունին Երևանի մեծամեծները զայն սպաննեցին, և յաջորդ հռչակեցին անոր եղբայրը Մահմատ խանը՝ 12 տարեկան աղան, իրեն կին տալով զխելացի այրի կինն խանին Որմւոյ և զայն խնամակալուհի ճանչնալով, միատեղ բերած ներքինիի մը հետ, այր բանաւոր և գործունեայ (ԴԻՒ. Ա. 9)։ Շամտին տղա, Քուրդ ցեղապետը և Ղուլամի ու Մահմատի քեռին, ուզեց ինքն ձեռք անցընել խնամակալութիւնը, բայց Ղուկաս կաթողիկոս եմուտ ի մէջ նոցին, և համոզեալ հանդարտեցոյց, և պատրաստուած պատերազմը խափանեց։ Հիւսէյինի ժամանակ զօրաւոր՝ իսկ յետոյ ղրկուած պաշտօնեաներէն՝ Այվազ և Մուղանլը Քասըմ պէկեր ալ գինու զօրութեամբ դիմադրութիւն կազմեցին և երկիրը շփոթութեան մատնեցին, գիւղեր աւերեցին և Մայրաթոռոյ կալուածներուն ալ վնասեցին։ Թէպէտ Հերակլ թագաւոր պատգամաւորով և Ղուկաս կաթողիկոս անձամբ միջամտեցին, բայց արդիւնք չունեցան, մինչև որ Որմիէ եկող ներքինին չսպանուեցաւ, և Այվազ ու Քասըմ մտին անդրէն ի գործ իւրեանց (ԴԻՒ. Ա. 10)։ Եթէ ներքինը հանդարտեցաւ, արտաքինը շփոթութիւներէ ազատ չմնաց վասնզի Հերակլ Վրաց թագաւորը և Ումման խան Լէզգիներա կամ Խազտեաց գաւառին պետը, և Մովպետն Տայոց Հագարացի, որ է Օսմանեան սահմանակից կուսակալը, իրարու հետ շարունակ պատերազմի մէջ էին 1785 և 1786 տարիներու մէջ, և Հայաստան էր որ ոտնակոխ կըլլար անոնց արշաւանքներուն պատճառով։ Մայրաթոռն ալ ծանր վնասներ էր կրէր, որչափ ալ Ղուկաս՝ Վրաց թագաւորին ազդարարութեանց վրայ, ջանար հոգ ունել պատրաստութեանց՝ ամրացուցանելոյ զինքեանս և զբնակիչս երկրին (ԴԻՒ. Ա. 11)։

« 2190. Ղալաթիոյ Եկեղեցին   |   2192. Արցախեցիք Եւ Յովսէփ »
© Gratun.org