Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2192. Արցախեցիք Եւ Յովսէփ

Ժամանակին ամէնէն աւելի խոսուած անձերէն, կամ լաւ ևս բռնակալ խաներէն մէկն ալ Իբրահիմ խանն էր, որ կիշխէր Շաշիի նահանգը, հիներուն Արցախը, Ղարաբաղ կամ Խամսա անուններով ալ յիշուած զանազան գրութեանց մէջ։ Երբոր ուրիշ կողմեր փոխադարձ կռիւներ տեղի կունենային, Իբրահիմ անտանելի բռնութեամբ կը նեղէր իր հպատակ քրիստոնեաները, Հայերն ու Աղուանները, որոնց տարբերութիւնն ալ կորած էր գերթէ, և Աղուանից կաթողիկոսութիւնն ալ, Ամենայն Հայոց հայրապետութեան թեմ մը կամ վիճակ մը կը նկատուէր։ Գանձասարի աթոռին վրայ կը գտնուէր տակաւին Յովհաննէս Հասան-Ջալալեան (§ 2092), և հակաթոռ Իսրայէլ Գանձակ քաշուած, Վրաց թագաւորութեան պաշտպանութեամբ կը յուսար նորէն աթոռ գրաւել։ Իբրահիմի բռնութիւնները այն աստիճան ծանրացան, որ քրիստոնեաներ ստիպուեցան աչուընին դուրս դարձնել, մանաւանդ որ իրենց քաջալերութեան կը հասնէր Յովսէփ Արղութեան, Ռուսաստանի առաջնորդը, որ սերտ յարաբերութիւններ կրցած էր կազմելՌուսիոյ Կատարինէ կայսրուհւոյն արքունիքին հետ (ՄՈՎ. 317)։ Առաջին անգամ Յովսէփ անունը կը յիշենք հանրային եղելութեանց մէջ, և տեղն է որ անոր նախընթացն ալ ցուցնենք։ Յովսէփ ծնած էր Սանահին 1743 ոայիս 23-ին Շիրշ բէկի և Քէթեվան տիկնոջ որդի։ Հայրը Սանահնի կալուածատեր և Վրաց արքունիքին պաշտօնեայ, տեսակ մը տոմային ազնուականութեան հովեր ունէր, զոր յետոյ որդին Յովսէփ պաշտօնապէս իշխանութեան աստիճանին բարձրացուց, սերունդին Զաքարէ և Իւանէ սպասալարներուն, անկէ ալ Արշակունիներուն, անկէ Պարսից Արտաշէս Երկնաբազուկ տագաւորին բարձրացնելով, Քրիստոսէ հինգ դար առաջ (ԱՐՂ. 15)։ Յովսէփ պատանին Էջմիածինի դպրանոցը մտաւ, Սիմէոն Երևանեցիին առակերտեցաւ, եկեղեցական աստիճաններ ստացաւ, 1769-ին 26 տարեկան եպիսկոպոս ձեռնադրուեցաւ, Տաճկահայոց մէջ Էջմիածինի իշխանութեանց համար ժողովրդավարութիւն կատարեց, և 1773-ին միշտ Սիմէոն կաթողիկոսէ՝ Ռուսաստանի առաջնորդ նշանակուեցաւ։ Յովսէփ առաջնորդ՝ Մինաս Տիգրանեանի յաջորդութեան հետ անոր գաղափարներն ալ ժառանգեց, Հայկական վերակենդանութեան գաղափարը սկսաւ մշակել, իրեն ծրագիրը հիմնելով Ռուսական կայսրութեան վրայ, որ ամէն միջոցներով կը ջանար դէպ հարաւ ընդարձակել իր տիրապետութիւնը։ Այդ նպատակով Պարսական և Օսմանեան իշխանութեանց ներքև գտնուող քրիստոնեաներուն աչքին ազատութեան յոյսերը կը ցոլացնէր ամենադրական խոստումներով, եթէ զէնք բարձրացնեն իրենց տիրապետներուն դէմ (ԱՐՂ. 37)։ Ռուսեթուրք պատերազմ մը սկսած էր 1768-ին, և 1769-ին սկիզբը Կատարինէ կայսերուհին նոյն միջոցով կոչեր կ՚ուղղէր՝ Յունաստան, Սիպերիա, Չրնակորա, Վրաստան և Հայաստան։ Այդ նպատակով էր 1768 յուլիս 30-ին կայսերուհւոյն կողմէն Սիմէոնի յղուած հրովարտակն ալ (§ 2094)։ Ահա թէ ինչ պարագաներու ներքև կատարուած էր Յովսէփի առաջնորդական անուանումն ալ, իբրև առիթներէն օգտուելու և առիթները օգտակար ընելու կարող անձնաւորութիւն մը։

« 2191. Էջմիածինի Տագնապները   |   2193. Ռուսահայ Գաղութներ »
© Gratun.org