Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2195. Ռուսիոյ Մերձեցում

Երբոր Ռուսաստանի մէջ Հայեր հանգիստ և բարեկեցիկ կեանք կը սկսէին տիրանալ, և պետական հովանաւորութիւններ կը վայելէին, բնական էր որ Հայաստանի մէջ եղողներուն տառապագին վիճակը, զիրենք ստիպէր աշուընին դէպ հիւսիս դարձնել, ուստից կը սպասէին ամենատեսակ բարութիւններ։ Միւս կողմէն ոչ նուազ մտադրութեամբ Ռուսներն ալ Հայերուն գործերով կը զբաղէին, և տեղեկութիւններ կը քաղէին անոնց կացութեան և ոյժերուն և տրամադրութեան վրայ, թէ պիտի կարենա՞ն արդեօք օգտուիլ, կամ հիմնական օժանդակութիւն գտնել այդ կողմէն։ Լուրջ բանակցութիւններու յիշատակներ կը գտնենք 1780 տարւոյ սկիզբները։ Ռուսական կողմէն միջնորդը հռչակաւոր Աղեքսանդր Սուվորօֆ (Souvorof) էր, իսկ Հայոց դատը ներկայացնողներ Արղութեան եպիսկոպոսը և Յովհաննէս Եղիազարեան։ Յովսէփ Աստրախանէ և Յովհաննէս Մոսկուայէ 1779 օգոստոս 5-ին Պետրբուրգ հասած էին, եկեղեցւոյն օծման պատճառով (2194), և նոյն օր հրաւէր ստանալով Պօտեմկինի կը ներկայանան, միւս օր օգոստոս 6-ին Ռուսաց եկեղեցւոյն մէջ Այլակերպութեան տօնին արարողութեանց կը գտնուին, կայսրուհիէն կը ճանչցուին, և հետզհետէ յարաբերութիւնները կ՚ընդարձակէն (63. ԿՌՆ. 509)։ Ռուսեր Կասպից ծովեզերայ կողմերը և Կովկասեան գաւառները գրաւելու համար Պարսից դէմ պատերազմ էին բացած, և 1780 յունուար 1-ին Իւան Գօրիչ կու գար այն կողմերուն վրայ ծանօթութիւններ ստանալ։ Միւս օր Սուվորօֆ ինքն էր որ ոչ միայն անձամբ բազում հարցմունս արար, և զկացութենէ սրբոյ աթոռոյն մերոյ տեղեկութիւններ խնդրեց, այլև յուսադրութիւն արար յոյժ, որպէս թէ նորոգելոց իցեն ի մեզ իշխանութիւն ինչ։ Յունուար 3-ին Յովսէփ և Յովհաննէս Պօտեմկինի կը ներկայանան, և տեղեկութիւն տալու կարգին կը համարձակին թախանձել, նորոգել ի մեզ զմասնաւոր տէրութիւն ի մեծն Հայաստան ի քաղաքն Երեւան, որուն Պօտեմկին պայման կը դնէ, որ պատրիարքն, այսինքն Էջմիածինի կաթողիկոսը, քանիօք իշխանօք ի գործ ածիցեն (63. ԿՌՆ. 511)։ Յովհաննէս ժամանակ անցընել չուզելով, յունուար 10-ին տեղեկագիր մը կը ներկայէ, ուր Ռուսական հովանաւորութիւնը կը խնդրէ, որ Հայերը համարձակին իրենցմէ պետ մը որոշել, որուն շուրջը կրնան 20,000, և մինչև իսկ 60000 պատերազմիկներ հաւաքել (ԱՐՂ. 111-114)։ Յունուար 13-ին նոր տեսակցութիւն, ուր Արցախի ցեղապետներու կամ մելիքներու անուններն ալ կը ներկայեն Սուվորօֆի, իրենց զինեալ մարդերու թուերով, որոնք են, Յովսէփ Գիւլստանի, Ադամ Ջրաբերդի, Եսայի Դիզակի և Շահնազար Վարանդայի, իւրաքանչիւրին հազարական, Միրզա ու Ալլահվերտի Խաչէնի՝ միասին հազար։ Կը յիշեն ևս Իբրահիմ խանի բռնութեան ներքև ընկճուած՝ Աղուանից ու Սիսուանի ու Ղափանի քաջերը, որոնք կրնան պատերազմիկներ հանել եթէ շարժումը սկսի (63. ԿՌՆ. 512)։ Այդ բանակցութիւններէ անմիջական և գործնական արդիւնք մը յառաջ եկած ըլլալը չենք գտներ՝ իրաւ, բայց զրոյցներն ու շշուկները ալ բաւական էին գրգռել Հայաստանի նեղեալները, որոնք արդէն ակնարկեցինք (§ 2192

« 2194. Յովսէփի Ձեռնարկները   |   2196. Արցախի Շարժումը »
© Gratun.org