Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2201. Մահմատ Խաճար

Պարսկաստանի գործերուն դառնալով, պիտի կրկնենք թէ Զէնա տոհմին իշխանութիւնը աննշանակ դարձած էր, և կուսակալներ կամ ցեղապետներ անկախ իշխաններու պէս կը գործէին։ Միւս կողմէն հետզհետէ կը զօրանար Խաճարներու ղեցապետ Աղա Մահմատ խանը, ինչպէս կը գրեն մերոնք (ԴԻՒ. Ա. 25), կամ Աղա Մուհամմետ խան, ինչպէս կը կոչեն օտարազգիք (ՏՊԷ. 368)։ Որդի էր նա ցեղապետ Մուհամմէտ-Հիւսէլինի, և Ալի-Ատիլ թագաւորին (§ 2024) հրամանով ներքինացած էր հազիւ 6 տարեկան եղած ատեն, իսկ հայրը Քէրիմի հրամանով սպանուած էր։ Այս երկու արկածները, վրէժխնդրութեան գրգռեցին Մահմատը, երբոր չափահաս եղաւ, և անկէ ետքը ամէն միջոց, ճարտարութիւն և նենգութիւն, գթութիւն և անգթութիւն, խոհականութիւն և բռնութիւն անխտիր գործածեց, մինչև որ նախ իր հայրենական Մաղանդարանի, և յետոյ բոլոր պարսկաստանի կրցաւ տիրապետել, և 1794-ին Պարսից վեհապետ հռչակուեցաւ, թէպէտ շահ կամ շահնշահ անունը չառաւ, և թագաւորութիւնն ալ տարի մը յապաղեց։ Իրեն մայրաքաղաք ըրաւ և ամրացուց Թէհրանը, իր հայրենական երկրին մերձաւորութեան մէջ, իսը Սպահանի և Շիրազի ամրութիւնները քանդել տուաւ (ՏՊԷ. 369)։ Այդ միջոցին կատարուած զանազան եղելութիւններ մեր նպատակէն դուրս կը մնան, և կը բաւականանանք յիշել թէ Մահմատ իր արշաւանքները դէպի Հայաստան ալ ուղղեց, և ահուսարսափը Հայերուն վրայ տիրեց։ Վրաստան տակաւին թագաւորով կը կառավարուէր, բայց Պարսից գերիշխանութեան ենթարկուած էր։ Հերակլ, զոր քանիցս յիշեցինք, օգտուելով Պարսկատանի անիշխանութենէն, Պարսից հետ յարաբերութիւնները խզած էր և Ռուսիոյ հովանաւորութիւնը ընդունած էր 1783 յուլիս 24-ի դաշնագիրով (ՖԱՄ. 30)։ Մահմատ երբոր իր իշխանութիւնը ներսէն ամրացուց, բոլոր մրցակիցները՝ նոյնիսկ իր եղբայրներն ալ սպաննելով մտադրութիւնը դարձուց Պարսկական գահուն նախկին զօրութիւնն ու ընդարձակութիւնը վերանորոգել, և այս ձեռնարկներէն մէկն ալ Վրաց թագաւորութիւնը իր հպատակութեան դարձնել։ Ծանր բանակով մեկնեցաւ Մահմատ 1795 գարունին ահուսարսափ տարածելով ամէն կողմ, և ուղիղ քալեց դէպի Արցախ, Շուշին պաշարեց, գունդ մըն ալ Երևանի վրայ ղրկեց (ԴԻՒ. Դ. ԺԷ)։ Երևանի Մահմատ խանը բերդին մէջ ամրացաւ (ԴԻՒ. 27), իսկ Ղուկաս Մայրաթոռոյ գանձը 21 սայլով ճամբայ հանեց դէպի Տփղիս, այնտեղը ապահով կարծելով։ Գանձէն մաս մը, 6 սայլաբեռ գանձին ընկերացող Տփղիսի առաջնորդ Անկոթ մականուն Մարտիրոս եպիսկոպոսին հետ, Մահմատի ձեռք ինկաւ, թէպէտև Ղուկաս մեծագին ընծաներով և դրամական փրկանք վճարելով յաջողած էր Մայրաթոռը ազատ պահել Մահմատի աւարառութենէն (ԴԻՒ. Ա. ժէ)։ Տփղիսի վրայ արշաւանքը Մահմատի յաղթութեամբ փակուեցաւ, և յերրորդ աւուր Վերացման սուրբ Խաչի, այսինքն է 1795 սեպտեմբեր 18-ին, յետ կէս աւուրն, Պարսից բանակը Տփղիսը գրաւեց։ Անօրինակ կոտորածով մը գրեթէ ամէն այր չափահաս սրոյ ճարակ եղաւ, եկեղեցիներ կործանուեցան, ամէն բան կողոպտուեցաւ, եկեղեցականներ բոլոր սպանուեցան, և 16,000 աղջիկներ և մանչեր գերի տարուեցան (ՏՊԷ. 372), իսկ Հերակլ հազիւ թէ ազատեցաւ Թելաւի լեռնակողմը ապաւինելով։ Յիշատակագիր մը կը յաւելու, թէ մելիք Մէջլում Հայազն իշխան, որ ամենայն որպիսութեանց մտից և ելից քաղաքին հմուտ էր, իր տեղեկութիւններով դիւրացուցած է Մահմատի յաջողութիւնը (ԴԻՒ. Ա. 28)։ Ղուկաս ընդհակառակն ձեռքը մնացած միջոցներ գործածեց Հայ և Վրացի գերիներ գնելու և ազատելու (ԴԻՒ. Դ. ժը)։ Գերի տարուած Մարտիրոս եպիսկոպոսն ալ փրկանաւորուեցաւ Երեւանցի Ջաֆար Խուբեանց իշխանին կողմէն (ԴԻՒ. Ա. ժէ), և գոյաթափեալ և մերկ աթոռ դարձաւ, բայց առ վշտակրութեանցն յեղակարծ մեռաւ (ԴԻՒ. Դ. 669)։ Կ՚ըսուի թէ Մարտիրոսի մահը յառաջ եկած է Ղուկասի դիտողութեանց վրայ զգացած յուզումէն (ԴԻՒ. Դ. ժէ)։ Ղուկաս լսելով որ Էջմիածինի յափշտակուած գոյքերը, և գլխաւորապէս Ղազար կաթողիկոսի թագն ու վակասն ու շուրջառն ասոր անոր ձեռք անցած են, յանձնարարութիւններ գրեց զանազան կողմեր, որ դնեն և ազատեն և աթոռ դարձնեն։ Այդ կարգին դրած է ևս առ ազնիւ սիրելին մեր պարոն մելիք Մէջլուն (ԴԻՒ. Դ. 649), բայց կ՚երևի թէ Տփղիսի առման մէջ անոր խաղացած դերէն տեղեկութիւն չունէր, կամ թէ Մահմատի մօտ անոր գտած ընդունելութենէն օգտուիլ կ՚ուզէր։

« 2200. Ռուսական Դաշնագիր   |   2202. Մահմատի Արշաւանքը »
© Gratun.org