Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ղուկաս Ա. Կարնեցի

2202. Մահմատի Արշաւանքը

Մահմատ Տփղիսի աւարառութենէն և կոտորածէն ետքը ետ դարձած էր աւարով, իսկ Ղուկաս կը շարունակէր միշտ աւելի ծանր տագնապներու ներքև տառապիլ։ Եւ ահա միւս տարին յանկարծ լուր կ՚առնուի, թէ Ռուսական բանակ մը Զապով (Zapow) զօրավարի հրամանատարութեամբ կը յառաջանայ, և իրեն հետ է նաև Յովսէփ Արղութեան եպիսկոպոս, որ յաղթական բանակին հետ Գանձակ կը մտնէ 1796 սեպտեմբերին։ Քրիստոնեայք կարծես թէ կը սկսին ոգևորուիլ, և այլազգիք՝ և նոյն իսկ Մահմատ թագաւոր՝ շփոթութեան կը մատնուին, բայց այս անգամ ալ ակնկալութիւնք պարապի կ՚ելլան։ Կատարինէ Բ. կայսրուհին, այդ ձեռնարկներու հեղինակը, 1796 նոյեմբեր 16-ին կաթուածահար կըլլար, և 37 ժամուան տագնապալից հոգեվարքէ ետքը կը մեռնէր միւս օրը (ՇՕԲ. 382)։ Քիչ օր ետքը Ռուսաց բանակը Գանձակ կը մտնէր, բայց կայսրուհւոյն մահուան լուրին հետ, որդւոյն Պօղոս Ա. կայսեր հրամանն ալ կը հասնէր, որ ամէն կողմերէ արշաւանքները կը կասեցնէր, և Գանձակի բանակն ալ ետ կը քաշուէր, երկիրը թողլով ի ձեռս նոյն առաջին աւերչացն (ԴԻՒ. Ա. 30)։ Ղուկաս ալ պահ մը ուրախացած ու ոգևորուած էր, բայց խոհական զգուշաւորութեամբ ձեռնարկին աւարտման կը սպասէր, երբ տարաբախտ լուրը կառնէ, և միաժամանակ կը լսէ, որ Մահմատ նորէն Հայաստան կարշաւէ, ամէն կողմ կը նուաճէ և կը քանդէ, եղբայրը Ալիզուլին ալ Երևանի վրայ կը ղրկէ, որ Երևանի կուսակալ Մահմատ խանը կը ձերբակալէ և կաքսորէ, և բռնութիւնները կընդարձակէ։ Ղուկաս, այր խորախորհուրդ և զգոյշ պարագաները կշռելով և մանաւանդ Արղութեանի Ռուսական բանակին մէջ գտնուած ըլլալը նկատի առնելով կը փութայ Դաւիթ և Յովհաննէս վարդապետները ընծայիւք հանդերձ յղել ալ բռնաւորն քաջաբախտ, ուսկից ապահոգութեան խոստումներ կընդունի հրովարտակաւ միամտութեան (ԴԻՒ. Ա. 31)։ Մահմատ հետզհետէ կ՚ընդարձակէ իր բռնական արշաւանքները, և 1797 մայիսի վերջին օրերը կը մտնէ Շուշի, ուսկից փախած էր Իբրահիմ դէպի Կովկասի լեռները։ Ութն օր միայն կ՚անցնի Մահմատի Շուշի հասնելուն վրայ (ԴԻՒ. Ա. 33), և սպանուելուն լուրը կը լսուի։ Օտարազգի պատմիչը կը գրէ թէ սպանողներն էին իր երկու սպասաւորները, զորս նա մահուան դատապարտած էր աննշան դիպուածի մը պատճառով (ՏՊԷ. 373). Արղութեան ալ հեռուէն գրելով յիւրոց ծառայիցն խողխողեցաւ կ՚ըսէ, և յունիս 6-ը սպանման թուական կը նշանակէ (ԴԻՒ. Թ. 243)։ Բայց Հայ յիշատակագիրը գործը կը վերագրէ մելիք Ջումշուտ Հայազգի իշխանին, որոյ ի տան իսկ իջևանած էր Մահմատ, բայց նոյն իսկ իր վանատուրը կողոպտելու էր ձեռնարկած։ Ջումշուտի խորհրդակից և գործակից էր Սատըգ խան՝ մտերիմ հարազատ անձնապահ Մահմատի, որով կրցած էր Ջումշուտ սրախողխող ընել ի մահճի զմարդախոշխոշ բռնաւորն (ԴԻՒ. Ա. 32), որուն մասին օտարազգի պատմիչն ալ կը վկայէ, թէ անկէ անգութ բռնաւոր մը և անկէ ճարտար թագաւոր մը չէր նստած Պարսկաստանի գահին վրայ (ՏՊԷ. 373)։ Մահմատի յաջողութիւնը նորէն մրցակիցներ ստեղծեց, որոնց մէկն էր նաև վերը յիշուած Սատըգ խան, սակայն Հաճի Իբրահիմ խան, որ Մահմատի կողմէ Թէհրանի մէջ կառավարութեան գլուխն էր, հաւատարիմ մնաց անոր յիշատակին, և նախընթացաբար անկէ յայտնուած կամքին համաձայն՝ եղբօրորդին Պապա խանը բերել տուաւ Շիրազն, և շահ հռչակեց Ֆէթհալի անունով Մահմատի օրէն Թէհրանի մէջ հաւաքուած պատանդներու ներկայութիւնը, դիւրացուց Ֆէթհալիի անհակառակ գահակալութիւնը (ՏՊԷ. 376)։

« 2201. Մահմատ Խաճար   |   2203. Էջմիածինի Շուրջը »
© Gratun.org