Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1103. Թաթարներ Եւ Վկաներ

Երբ այդ կարգադրութիւնք կը կատարուէին արեւմտեան գաւառներու մէջ, անհնարին տագնապ մը վերիվայր կընէր արեւելեան երկիրները, զի Ասիոյ միջնաշխարին Թաթարները, որ Մոնղոլ եւ Թուրք ալ կը կոչուին, դէպ արեւմուտք սկսեր էին արշաւել։ Իրենց նախկին պատմութիւնը ոչ պայծառ է, եւ ոչ մեր նպատակին մէջ կը մտնէ։ Ընդհանրապէս կընդունուի թէ եօթն ժողովուրդներ կամ տէրութիւններ էին (ՀԵԹ. 31), երբ անոնցմէ մէկուն պետը Թէմուճին, որ Ճէնկից կոչուեցաւ, եւ Ջէնկիզ կամ Չանկզ կամ Կոնդիոս ալ կը գրուի, միւսերուն վրայ զօրացաւ, եւ ամէնքն ալ զայն իրենց գլուխ ճանչցան (ՀԵԹ. 32), եւ անոր հրամանին ներքեւ ամէն կողմ յարձակեցան, եւ գլխաւորապէս Պարսից կողմերը, եւ բոլոր անոնց հպատակ երկիրները աւերեցին, եւ Մուհամմէտ Ճէլալէտտին սուլտանը աւերեցին, եւ Մուհամմէտ Ճէլալէատին սուլտանը վռնտեցին, թէպէտեւ սա կրցաւ նորէն դառնալ, երբ Թաթար ասպատակը քաշուեցաւ։ Այս եղելութիւնք տեղի ունեցան 1176-էն մինչ 1226 տարիներու միջոցին։ Թաթար ասպատակին մէկ թեւն ալ շուրջ 1220-ին Սարատա կամ Սուպութա զօրավարին առաջնորդութեամբ Կովկասներէն անցնելով Վրաց թագաւորութեան վրայ ինկաւ, եւ աւերածները սկսան, Գէորգ Լաշա թագաւոր եւ Իւանէ Օրբելեան սպարապետ, չկրցան անոնց դիմադրել, եւ նոյն իսկ Խաչէնի Հայ իշխան Գրիգոր Հաղբակեան գերի ինկաւ, եւ անոր եղբօր Վասակի որդին Պապուք իշխան պատերազմին մէջ մեռաւ, եւ Մկդեմ ու Հասան՝ Վասակի միւս որդիները հազիւ ազատեցան (ԿԻՐ. 105)։ Ձայն ելած էր թէ Թաթարները քրիստոնեայ են եւ իսլամներուն դէմ կու գան, որով մինչեւ իսկ խաչով ու թափօրով զիրենք դիմաւորողներ ալ գտնուեցան (ԿԻՐ. 103), եւ իրօք ալ քրիստոնէութեան Թաթարներուն մէջ կանուխէն մտած ըլլալը պատմողներ կամ (ՉԱԳ. Գ.197)։ Սակայն Ճինկիզի արշաւանքը յայտնապէս քրիստոնէութեան ալ դէմ էր, ուստի խաչով դիմաւորողներն ալ կոտորուեցան, եւ քրիստոնէական սրբութիւններ պղծուեցան (ԿԻՐ. 103), եւ քրիստոնեայ գերիներ ուրացութեան ստիպուելով կը նեղուէին զանազան տանջանօք, քաղցիւ եւ ծարաւով եւ մերկութեամբ (ԿԻՐ. 105)։ Աւելի խստութիւն բանեցուցին Գրիգոր իշխանի վրայ, զոր նեղեցին բազում խոշտանգանօք, քարշեցին մերկ ի վերայ երկրի, եւ քաշով քանդեցին զամենայն մարմինն, մինչեւ ի գանելն նոցա աւանդեաց զհոգին, եւ ընկալաւ ի Քրիստոսէ զվկայական պսակն (ԿԻՐ. 105)։ Ժամանակակից է համանուն մարտիրոս մըն ալ, Գրիգոր Կեչրորցի, որուն գերեզմանը 1222 թուականը կը կրէ (ՆՈՐ. 95)։ Իսկ Իվանէի եւ Վրաց յաղթուիլը իբր աստուածային պատիժ կը մեկնուի, որովհետեւ անարգած էին Պարկեշտ Բջնեցի սրբակրօն Հայ քահանային գերեզմանը, զոր տեղացիք իբր ուխտատեղի կը պատուէին, իսկ Իւանէի կինը յունադաւան մոլեռանդութեամբ Պարկեշտին ոսկրները հանել ու այրել տուած էր, եւ հրամայած շուն զենուլ ի տեղւոջն (ՎԱՐ. 143)։ Երբ Թաթարներ կը քաշուէին, պահ մը Իւանէ հետապնդեցաւ անոնց ետեւէն, բայց անոնք նորէն դարձան եւ իրենց աւերածները շարունակեցին, եւ այսպէս Հայաստան բովանդակ ոտնակոխ եղաւ, մի մասը Վրաց եւ միւս մասը Պարսից ձեռքը գտնուելով, եւ երկկողմանի արշաւանքներուն չարաչար հետեւանքները կրեց։

« 1102. Փիլիպպոսի Թագաւորելը   |   1104. Փիլիպպոս Գահազուրկ »
© Gratun.org