Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1113. Թաթարական Արշաւանքներ

Թաթարներու յարձակումները, կամ լաւ եւ հրոսակներ, որոնց սկզբնաւորութիւնը պատմեցինք (1103), պահ մը դադար առած էին Ճինկիզի իր երկիրը դառնալով, ուր 1227-ին մեռաւ, եւ իրեն յաջորդեց որդին Ուխաթա (ԿԻՐ.122), որ 5 տարի հանդարտ մնաց, եւ ներքին երկիրներով զբաղեցաւ, եւ միայն 1232-ին, մտածեց դէպ Ասիոյ արեւմուտքը արշաւել, 15 ճիւղերու բաժնելով իր անթիւ բանակը, որոնց պետերն էին Բինալ եւ Մուլար զօրավարներ, նուին աստիճանով, իբր օգնականներ Չարմաղանի, զոր ընդհանուր հրամանատար նշանակեց։ Մուզանի ընդարձակ դաշտը, որ Կասպից ծովին արեւմուտքը կը մնայ, եւ Կովկաս լեռներէն մինչեւ Ատրպատական կը տարածուի, եւ մեղմ օդովը, յուռթի արօտներովը ու առատ փայտովն ու ջորվը հանգիստ ձմերոց կը կազմէ, Թաթարները զայն իրենց կեդրոն ընտրեցին, ուսկից կը խուժէին իւրաքանչիւր գարնան բացուելուն, եւ գերելով ու գերփելով, աւերելով ու աւարելով ձմեռը հանգիստ առնելու համար նոյն տեղը կը դառնային (ԿԻՐ 123)։ Չմոռանանք ու Թաթարներու արշաւանքները հիւսիսէն ալ Ռուսիա եւ Լեհաստան եւ Հունգարիա, եւ հարաւէն Հնդկաստան հասած էին (ՕՐԲ Բ 147), այլ մենք մեր նպատակէն կը հեռանայինք եթէ միառմի ուզէինք յիշել նոյնիսկ Հայաստանի մէջ գործուած աւերները, զորս ընդարձակ կը պատմեն ականատեսներ Կիրակոս եւ Վարդան, եւ կը նկարագրեն Գանձակ (ԿԻՐ 124), Շամքոր (ԿԻՐ 125), Լօռի (ԿԻՐ 135), Անի (ԿԻՐ 138), ու Կարս (ԿԻՐ 140) քաղաքներու կոտորածները ընդհանուր տեղեկութիւններ ալ տալով ամենուրեք կատարուած վայրագութեանց վրայ (ԿԻՐ 125)։ Ուխաթա մեծ խանը 1241-ին մեռաւ, եւ անոր յաջորդեց Քիւուք կամ Խայուխ, եւ անոր օրով Չարմաղան ալ համրեցաւ եւ անկարացաւ, եւ 1242-ին իրեն յաջորդեց Բաշու (ԿԻՐ 152), որ անդրագոյն եւս մղեց արշաւանքը, գրաւեց Կարինը, Եզընկան, Կեսարիան ու Սեբաստիան (ՎԱՐ 147), որոնք Իկոնիոնի սուլտանութեան ներքեւ էին։ Նոյնպէս կոտորեցին եւ գերեցին զայլ աշխարհս եւ զգաւառս, ուր մանաւանդ ազգ Հայոց վշտատեսաց բնակեալ էին, իսկ վիշտերը իրենց գագաթնակէտը հասան 1243-ին, զի համարագիր թուականին ՈՂԲ էր, եւ ըստ այն գործեցան արդիւնքն արժանաւոր ողբոց, կը գրէ Վարդան (ՎԱՐ 147), որ Իկոնիոնի սուլտանութեան ներտառերուն իմաստ տալով։

« 1112. Բելլովակեցիի Գրածները   |   1114. Վանականի Գերութիւնը »
© Gratun.org