Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Յովսէփ Ա. Հողոցմեցի

227. Կաթողիկոս Հաստատուիլը

Համաձայն բացատրուած պարագայից հայրապետական իրաւասութեան ընթացխը բնաւ շարժում կամ փոփոխութիւն չկրեց Սահակի եւ Մեսրոպի մեռնելէն ետքը, եւ գործերը միեւնոյն կարգով յառաջեցին մինչեւ Սուրմակի մահը։ անոր երկրորդ անգամ կաթողիկոսանալը ժամանակակիցներ չեն յիշեր, թերեւս անարգելու եւ չյիշատակելու նպատակով, բայց յայտնապէս կը վկայեն Յովհաննէս կաթողիկոս, որ զամս վեց պաշտօնավարութիւն կը նշանակէ մինչեւ մեռաւ (ՅՈՎ. 76) եւ Ստեփաննոս Ասողիկ, որ ամս եօթն կու տայ, այլ տարբերութիւնը շուտով կը մեկնուի, Սուրմակի առաջին անգամի մէկ տարին ալ գումարելով։ Միայն թէ Ասողիկի ըսելը թէ սա անկաւ ի թիւ հայրապետաց (ԱՍՈ. 77)՝ չ՚արդարանար, վասնզի մեր տեսած տասնուհինգ աւելի գաւազանգիրքերէ՝ միայն օտարազգին Կալանոս՝ Սուրմակը կաթողիկոսաց շարքին մէջ մուծած է, մենք ալ չենք կընար ընդունիլ անուն մը, զոր Հայ Եկեղեցին ի սկզբանէ անտի ընդունած չէ։ Արդ միջոցին մարզպանի փոփոխութիւն եղաւ։ Վեհմիհրշապուհ 13 տարի պաշտօնավարութենէ ետքը դադրեցաւ (ՕՐԲ. Ա. 98), չենք գիտեր թէ մահուամբ կամ պաշտօնի փոփոխութեամբ, եւ Յազկերտ, որ տակաւին Հայոց նկատմամբ իր հօր Վռամի հաշտարար քաղաքականութիւնը կը պահէր, հայասէր պարսիկին տեղը հայ մը մարզպան նշանակեց, Վասակ Սիւնին, որ տարիէ մը ի վեր Վրաց մարզպանութիւնը կը վարէր (ՓԱՐ. 83) եւ 441-ին Հայոց մազպանութեան փոխադրուեցաւ։ Վասակ Պարսից արքունեաց մէջ երկար ատեն մնացած էր, եւ պետական լեզուին եւ օրէնքներուն եւ սովորութիւններուն լաւ հմուտ էր, յաջողակ պաշտօնէութեան ձիքերը կատարելապէս ունէր, Սիւնեաց տանուտէրութեան ատեն խորհրդական եւ հանճարեղ եւ յառաջիմաց մարդ մը երեւցած էր, շնորհատուր իմաստութեամբն Աստուծոյ (ԿՈՐ. 25), կը վայելէր դիրք մը շքեղ եւ բարձր ի մէջ աշխարհիս Հայոց։ Մարզպանութեան ատեն ալ այդ լաւ դիրքը պահած էր, լինելով միանգամայն յոյժ մեծարգոյ եւ երեւելի ի դրան արքունի (ՕՐԲ. Ա. 99)։ Վասակ մարզպան էր, երբոր Սուրմակ մեռաւ 443-ին, եւ պաշտօնական եւ տէրութենէ ճանչցուած կաթողիկոսութիւնն ալ դատարկ մնաց։ Վասակ թէ իբրեւ ազգին եւ եկեղեցւոյ պատուոյն նախանձախնդիր, եւ թէ Պարսիկ կառավարութեան առջեւ գորձերը դիւրացնելու հետամուտ, ինքն ալ միացաւ անոցն հետ, որ կաթողիկոսական աթոռին ամբողջական եւ կանոնական վերակազմութեան փափաքող էին, եւ բովանդակ իրաւասութիւնը նորէն մէկ անձի վրայ միացնելու կ՚աշխատէին։ Ընտրելւոյն վրայ ալ այլեւս խնդիրի տեղ չէր մնար, Լուսաւորչեան ազգատոհմը բոլորովին սպառած էր, Սահակի Մամիկոնեան թոռները զինուորական ասպարէզի մէջ յառաջացած անձեր էին, Մանաղկերտացեաց ազգատոհմը ատելի դարձած էր Սուրմակի բռնած վատթար ընթացքով, այլեւս բացէն եւ ազատ ընտրութեան պարագան կ՚իրականանար եւ այդ տեսութամբ աչքի առջեւ էր Յովսէփ Հողոցմեցին, որ թէ ոչ պաշտօնապէս, բայց իրապէս եւ օրինաւորապէս քանի տարիներէ ի վեր գովութեամբ գործերը կը վարէր, որով աւելի ընտրեալ , քան թէ ընտրելի կը ներկայանար։ Վասակ Սիւնին ալ Յովսէփ Սիւնիին բնական պաշտպան էր հարկաւ։ Ասողիկի ըսելը, թէ յետ մահուանն Սուրմակայ, ժողովեալ հայրապետացն Հայոց, խնդրեալ գտին քահանայ ոմն Յովսէփ անուն (ԱՍՈ. 79), պետք է իմանալ, ոչ թէ իբր դժուարին ընտրութեան մը վերջ տալու յաջողութիւն, այլ պարզապէս կատարուած իրողութեան մը ժողովական հաստատութիւն։ Իսկ Վասակի համար գովանի արդիւնք մը եղաւ, որ ընդհանուր փափաքը իր ձեռքով պետական հաստատութիւն ստացաւ, եւ այսպէս Յովսէփ Հողոցմեցի, թէ՛ ազգէն եւ թէ՛ պետութենէն կաթողիկոս ճանչցուեցաւ։ Այդ եղելութեան թուական պէտք է դնել 444 տարին, հարկաւ Սուրմակի մահուընէն ետքը բաւական ատեն պէտք էր անցներ, մինչեւ որ նոր կարգադրութեան բանակցութիւնները եւ օրինականութիւնները կատարուէին։

« 226. Տեղակալական Պաշտօնը   |   228. Շահապիվանի Ժողովը »
© Gratun.org