Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1114. Վանականի Գերութիւնը

Թէպէտ մասնաւոր դիպուած մը բայց յիշատակեաց արժանի է Վանական վարդապետի գերութիւնը, որ այս շփոթութեանց միջոցին տեղի ունեցաւ, եւ զոր մանրամասնօրէն կը պատմէ Կիրակոս, գերութեան ընկերը (ԿԻՐ 129-135)։ Յովհաննէս Տաւուշեցիէն տարբեր (1080), եւ աւելի ծանօթ Վանական մակդիր անունովը, 1181-ին ծնած է եւ Մխիթար Գօշի աշակերտած, եւ Մխիթարէն ետքը գլխաւոր եւ հռչակաւոր եղած է դարուս Հայ վարդապետներու մէջ։ Երբոր ինքն գործի գլուխ եղաւ, Խորանաշատ վանքը հիմնեց ու պայծառացուց իր հայրենական Տավուշ գիւղին մօտ, Գանձակի գաւառին մէջ, եւ վերջէն աւելի ապահովութեան եւ առանձնութեան համար, անկէ քիչ հեռու Լօրուտ գիւղին բարձունքը քարաժայռերու մէջ եկեղեցի եւ վանք մըն ալ շինեց, եւ հաստատապէս հոն կը մնար, երբ Խորանաշատը Ճէլալէտտինի ասպատակէն վնասուեցաւ (1103)։ Երբոր Մուլար զօրավար (1113), այդ կողմերը հասաւ, եւ Վահրամ իշխան որդի Բլու Զաքարի եւ ազգական Օրբելեանց, որ գաւառին կիշխէր, իր Աղբուզա որդւոյն հետ տեղի տուաւ, Լօրուտէ եւ Տաւուշէ եւ շրջակայ գիւղերէ բազմութիւն մը Վանականի լեռնային վանքը ապաւինեցաւ, սակայն վանքը բաւական չէր այդ բազմութիւնը ապրեցնել, եւ առանց ջուրի եւ առանց կերակուրի մերձ էին ի մեռանել։ Պաշարող Թաթարներ բազմութիւնը կը հրաւիրէին անձնատուր ըլլալ, եւ ամէն դիւրութիւն կը խոստանային, եւ բազմութիւնն ալ վարդապետին կը թախանձէր, գնեա զարիւն մեր ամենեցուն, էջ առ նոսա, եւ արա սէր ընդ նոսա։ Վանական վստահ չէր տրուած խոստումներուն անկեղծութեան, բայց յանձն առաւ երթալ, զանձն իմ ոչ խնայեցից վասն ձեր՝ յայտարարութեամբ, եւ Սոսթենէս ու Մարկոս աբեղաներուն հետ իջաւ Մուլարին մօտ, եւ օրը Վարդավառի տօն էր կըսէ պատմիչը, որ յուլիսի 27-ին եղած կըլլայ, եթէ 1242-ին դնենք պատահարը, ինչպէս ոմանք կը հաշուեն, այլ հաւանակագոյն է դնել 1236-ին Ուխաթայի օրով, քանի որ մահուընէ ամս հնգետեսան յառաջ եկած կըսուի (ՎԱՐ 146), եւ այդ հաշուով յուլիս 6-ին հանդիպած կըլլայ, եւ միշտ կարդարանայ այդ առթիւ յիշուած սաստիկ տօթն։ Երբոր զօրավարին ներկայացան ստիպեցին երկրպագանել ի վերայ ծնգաց, իբրեւ ուղտուց ի ժամ գնելոյն։ Զօրավարը շատ մը անոյշ խօսքերէ ետքը, կը հրամայէ որ լեռ ապաստանողներն իջնեն, եւ այնպէս ալ կընեն աբեղաներուն ձայներուն վրայ, թէպէտեւ միշտ վախով եւ հաղորդուելով յառաջ քան զիջանելն։ Իջնողներուն ջուր ու հաց կու տան, բայց պահպանութեան ներքեւ կը դնեն, միւս օր լերան վանքը կելլեն եւ կը թալնեն։ Վանական վարդապետը, Մարկոս ու Սոսթենէս աբեղաները, Վանականի եղբօրորդին Պօղոս քահանան, Կիրակոս վարդապետ պատմիչը, եւ ուրիշ շատեր որ կարող էին շրջել ընդ նոսա, գերի կը պահեն իրենց մօտ, իսկ մնացեալները իրենց տեղերը կը ղրկեն։ Անհնարին նեղութեանց մատնուած էին գերի մնացողները, ամբողջ ամառը բանակին ետեւէն տարուելով, հետի եւ բոկոտն, եւ գանալից բռնադատուած, մինչ զի զփուշս անգամ ոչ կարէին հանել յոտիցն, եւ գիշերները նեղ նկուղներու մէջ խիստ պահպանութեան ներքեւ էին, այնպէս որ մինչեւ իսկ ոչ տային ումեք ելանել արտաքս ի պէտս կարեաց մարմնոյ։ Այդ խումբին մէջէն ինքն Կիրակոս, եւ ընկերներէն ոմանք զատուած էին Թաթարներուն իբր գրագիր ծառայելու, գրել թուղթ եւ ընթեռնուլ, բայց աւելի հանգիստ չէին վայելեր։ Երբոր աշնան յառաջանալուն Թաթար գունդեր իրենց ձմերոցը դարձան, գերիներէն սկսան առ սակաւ սակաւ փախչիլ ի գիշերի, բայց երկու քահանաներ փախչելու ատեննին բռնուեցան, եւ ուրիշներուն աչքին առջեւ սպաննուեցան յերկիւղ եւ ի զարմացում, եւ մնացեալներուն առաջարկուեցաւ իրենց անձին փրկանքը վճարել, որ ազատին։ Առանձինն Վանականի վրայ պնդեցին, կարծելով թէ հարուստ է, բայց նա պատասխանեց թէ ինչ ունէին արդէն առին, բաց յայնմանէ մեր այլ ինչ որ գոյ, եւ առաջարկեց որ շրջակայ քրիստոնեաներուն վաճառեն զիրենք. եւ այսպէս ալ ըրին, եւ քրիստոնեաներ Վանական վարդապետն ալ գնեցին ութսուն դահեկանի, բայց յազատութիւն եւ ոչ ի ծառայութիւն։ Միայն Կիրակոսը պահեց զօրավարը՝ իբր զի գրագրութեան համար պիտանի էր, բայց նա ալ խնամօքն Աստուծոյ յաջողեցաւ գաղտագնաց լինել եւ զերծանիլ, եւ Գետիկ վանքը ապաւինեցաւ, թէպէտ աւերեալ էր ի նոցանէ եւ այրեալ (ԿԻՐ 135)։ Ասկէ ետքն է որ Վանական վարդապետ նորէն Խորանաշատի մէջ հաստատուեցաւ, եւ իր ժամանակին պատմութիւնն ալ գրեց, որ դժբախտաբար մեզի հասած չէ, սակայն Վարդան (ՎԱՐ 147) եւ Կիրակոս օգտուած են իրենց վարդապետին աշխատութենէն։

« 1113. Թաթարական Արշաւանքներ   |   1115. Հեթում Եւ Թաթարներ »
© Gratun.org