Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Յովսէփ Ա. Հողոցմեցի

235. Հալածանքի Սկիզբը

Յազկերտի թագաւորութեան 12-րդ տարւոյ սկիզբը, 449-ի գարնան բացուելուն բոլորովին նոր կերպարան մը առին գործերը։ Վերջնական պատերազմի պատրաստութիւններ տեսնուեցան, եւ աւելի զօրաւոր բանակը մը քալեց Քուշաններուն դէմ, որք չդիմացան եւ փախուստի պարտաւորուեցան, եւ թագաւորնին իսկ ինքզինք ազատելու նայեցաւ եւ Պարսից բանակը փառաւոր յաղթանակ մը տարաւ (ԵՂԻ. 16)։ Այս վայրկեանէն փոխուեցաւ Յազկերտի ընթացքը, կամ եթէ մինչեւ այն ատեն գաղտնի էր, համարձակ յայտնեուեցաւ, եւ հրովարտակով հրամայեց, թէ պէտք է բոլոր ի տէրութեան հպատակները Մազդեզանց կրօնքին հետեւին, եւ արեւ ու կրակ պաշտեն։ Նա մը մտածէր հարկաւ աւելի հաստատ հիմերու վրայ դնել իր տիրապետութիւնը, եւ քաջալերուած էր Բիւզանդիոյ կայսրութեան տկարութենէն, որ յանձն առած էր Արեւելքի գործերէն բոլորովին ձեռք քաշել, ինչպէս որ ալ հաստատուն կացին Հոռոմք յուխտին իւրեանց, զոր եդին ընդ նմա (ԵՂԻ. 11)։ Յազկերտի դիտումը հարկաւ քաղաքական տեսակէտ մըն էր, բայց մեր պատմիչներ անոր պատահական պատճառներ ալ կու տան։ Եղիշէ կը գրէ թէ մոգք եւ քաւդեայք եղան, որ Յազկերտի թելադրեցին, թէ իրեն յաղթութիւն պատճառող աստուածները, փոխարէն այդ շնորհին կը սպասեն, որ բոլոր իր հպատակները դարձնէ ի մի օրէնս զրադաշտական պատուիրանին (ԵՂԻ. 16)։ Իսկ Փարպեցի կը գրէ, թէ Վասակ մարզպան իր աղջիկը ամուսնացուցած էր Վարազվաղան Սիւնիի, որ ատելութեամբ մեծաւ կ՚ապրէր իր կնոջ հետ, եւ Վասակ այնչափ զայրացած էր որ հնարէր սպանմամբ խնդրել զվրէժս թշնամանաց դստերն իւրոյ։ Ասոր վրայ Վարազվաղան Պարսկաստան կը փախչի, կրօնքը կ՚ուրանայ, Միհրներսէհի կը մտերմանայ, անոր խորհրդակից կը դառնայ, եւ կը թելադրէ բոլոր քրիստոնեաները Պարսից կրօնքին դարձնելու խորհուրդը, ուզելով այս կերպով թէ՛ Վասակէն եւ թէ՛ Հայերէն իր վրէժը լուծել (ՓԱՐ. 41)։ Ասոր վրայ է որ Միհրներսէհ Յազկերտը կը համոզէ (ՓԱՐ. 42), եւ Յազկերտի կողմէ Պարսից կրօնքը տէրութեան բոլոր հպատակներուն պարտաւորիչ ընելու հրովարտակը կը հրատարակուի (ՓԱՐ. 43)։ Եթէ պատմական քննադատի տեսութեամբ զննենք այդ պարագաները, Վարազվաղանի մը անձնական քսութիւնը շատ քիչ է այդչափ մեծ եւ ընդհանուր շարժում մը յառաջ բերելու։ Իսկ մոգերուն առաջարկը շատ լաւ կրնայ կապակցիլ Յայկերտի քաղաքական տեսութեան հետ։ Թերեւս Վարազվազան, վրիժառու ուրացեալ մը, կրցած է պարագաներէն օգտուիլ, եւ Միհրներսէհի խորհուրդներ տալ եւ նպատակին հասնելու դիւրութիւններ ցուցնել, իբրեւ քրիստոնէից ընթացքին մօտէն ծանօթ անձ մը։ Միհրներսէհի վերագրուած առաջնակարգ դերն ալ իրեն պատմական ստուգութիւնը կը գտնէ, երբոր նկատուի, թէ նա Յազկերտի թագաւորութեան ամենիշխան կը գտնուին ամէն տէրութեանց մէջ, ուր պաշտօնեայ մը բոլոր ազդեցութիւնները ձեռք անցընելէ ետքը, ինքն կ՚ըլլայ իրօք իշխանութիւն վարողը եւ միապետին տետ կամ միապետի անունով տէրութիւնը կառավարողը։

« 234. Քուշանաց Պատերազմները   |   236. Բռնի Հրամաններ »
© Gratun.org