Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1115. Հեթում Եւ Թաթարներ

Թաթարական արաւանքին վտանգը հետզհետէ Հայոց թագաւորութեան սահմանները կը մօտենար, եւ կորուստը ակներեւ էր, եթէ Իկոնիոնի սուլտանութիւնը իյնար։ Ղիաէտտին Քէյխուսու սուլտանը, որ Ալայէտտին Քարքաւուզի յաջորդած էր 1237-ին, ուզեց գոնէ իր ընտանիքը ապահովել, ուստի սուլտանին մայրն էառ զիւր դուստրն եւ փախաւ ի Կիլիկիա (ՍՄԲ 222), երբոր Բաչու Իկոնիոնի վրայ քալեց, եւ պարտեցաւ սուլտանն (ԿԻՐ 156)։ Հայոց թագաւորն ու թագաւորահայրն բարեկամական յարաբերութիւններ ջանացին հաստատել Թաթարներու հետ, եւ Կոստանդին թագաւորահայր անձամբ Կեսարիա գնաց Թաթարներու հետ բանակցութիւնները վարելու, որոնց կողմէն Սիմէոնի Ասորի վարդապետը, Ռաբան Աթա կոչուած (ԿԻՐ 150), դեսպան եկաւ Հեթումին։ Այդ Սիմէոն յաջողեր էր մեծ խանին համակրութիւնը շահիլ, եւ անոր համոզել որ պէտք չէ կոտորել քրիստոնեաները, որ իրեն կը խոնարհին եւ կը հնազանդին եւ հարկ կը վճարեն, եւ խանն ալ նոյն ինքն Սիմէոնը միջնորդ կը գործածէր քրիստոնէից մօտ, այդ պայմանները գործադրելու համար (ԿԻՐ 151)։ Լատիններն ալ կը յիշեն այդ միջոցին Յովհաննէս Կարպինեցի եպիսկոպոսին պապին կողմէն Թաթար զօրավարին մօտ գնալը, քրիստոնէից պաշտպանութիւնը խնդրելու համար։ Ըստ այսմ Սիմէոն Հեթումի մօտ կու գար սովորական պաշտօնով, բայց Բաչու կը պահանջէր միանգամայն որ սուլտանին ընտանիքը իրեն յանձնուի, թէ չէ, կըսէր, քո ամէն սէրն, որ հետ մեզ դրիր, սուտ է (ՍՄԲ 122)։ Ծանր եկաւ Հեթումի պահանջուած պայմանը, մինչեւ ըսել, թէ լաւ էր ինձ եթէ զորդին իմ զԼեւոն խնդրէին յինէն, քան թէ զնոսա, այլ հնար չեղաւ Բաչուի միտքը փոխել, եւ ոչ ալ հնար էր Թաթարներու զօրութեան դիմադրել, ուստի ակամայ կամաւ ետ ի ձեռս նոցա, զի մի մեծ չարեաց պատճառ լիցի։ Հեթում զանց չըրաւ սովորական ընծաներն ալ, եւ փոխարէն Թաթարներ հաստատեցին սէր ընդ արքային Հայոց. ետուն եւ գիր ըստ դենին իւրեանց, զոր էլտամզայն կոչէին (ԿԻՐ 156)։ Այս կերպով միայն կրցաւ Հեթում հեռացնել Կիլիկիոյ վրայէն այն ահեղ փորձանքը, որ արդէն բոլոր աշխարհքը քարուքանդ ըրած էր։ Բելլովակեցին կը խղճահարի Հեթումի ընթացքին վրայ, թէ անիրաւութեամբ մեծաւ տարեալ յանձնեց՝ սուլտանին ընտանիքը ի ձեռս Թաթարաց, վասն շահելոյ զբարեկամութիւնն իւրեանց, բայց չենք գիտեր թէ որ օրէնքով պիտի պարտաւորցնէր Հեթումը իր ազգն ու երկիրը զոհել սուլտանին սիրոյն, որ այնչափ անդամներ մեծամեծ վնասներ հասուցած էր Հայերուն։ Բելլովակեցիին պատմելովը Հեթում սուլտանի կիները տարած ատենը մեռաւ ի նմին ճանապարհի (ԿԱԼ 378), իբր թէ Աստուած պատժած ըլլայ գործած անիրաւութիւնը, սակայն Հեթում մեռած է 1270-ին, եւ այդ եղելութիւնը 1244-էն ետքը չէ, եւ ըստ այնմ պէտք կըլլայ իմանալ բարոյական տեսակէտէն յայտնուած միտքն ալ։ Անտարակոյս Հեթում ապաստանած կիները յանձնելէն առաջ, կաթողիկոսին հետ խորհրդակցած է, եւ անոր հաւանութեամբ տրուած է յանձնելու որոշումը։ Բայց կաթողիկոսն ալ չէր կրնար բռնադատիչ պայմանին առջեւ Թաթարներու վայրագութեան զոհ տալ Կիլիկիոյ ժոովուրդը, եւ երկրին վրայ հրաւիրել ուրիշ տեղեր կատարուած կոտորածներն ու աւերածները։ Անցողաբար աւելցնենք թէ անշուշտ այս առթիւ տեղի ունեցած՝ Սիմէոն Ասորիին դեսպանութեան եւ միջամտութեան արդիւնքն եղած է, Սիսի մէջ Ասորւոց եկեղեցիին շինութիւնը (ՍԻՍ 534)։

« 1114. Վանականի Գերութիւնը   |   1116. Հեթում Եւ Սելճուքներ »
© Gratun.org