Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Յովսէփ Ա. Հողոցմեցի

256. Աւարայրի Ճակատամարտը

Մայիս 26, Շաբաթ օրը լուսնալու վրայ էր, մերձեալ էր ժամ ելից արեգական, երբ Հայեր տեսան որ Պարսիկներ շարժման վրայ են (ՓԱՐ. 71), որովհետեւ Վասակի պատգամաւորներուն անյաջողութիւնը յայտնուեցաւ եւ բարձաւ յոյս ակնկալութեան նոցա ցրուել զՀայս յանքակ միաբանութենէն։ Անմիջապէս Վարդան ալ ի ր բանակը կարգի դրաւ, որուն մասին հարկաւ նախապատրաստական որոշումներ եղած էին։ Փարպեցիի եւ Եղիշէի տուած բաշխումները քիչ մը իրարմէ կը տարբերին, այլ աւելի բնական ու գործնական կ՚երեւի Փարպեցիի տուածը։ Բոլոր բանակը երեք թեւի բաժնուեցաւ, չորրորդ վերջապահով մը։ Միջին թեւին հրամնատար նշանակուեցաւ Ներշապուհ Արծրունի, եւ իրեն օգնականներ Միհրշապուհ Մարդպետական, արշաւիր Արշարունի եւ Արտակ Մոկացի։ Աջակողմեան թեւին հրամնատար Խորէն Խորխոռունի եւ օգնականներ Թաթուլ Դիմաքսեան եւ Ներսէհ Քաջբերունի. ձախակողմեան թեւին հրամանատար ինքն Վարդան Մամիկոնեան եւ իրեն օգնական Փափագ Առաւեղեան։ Վերջապահին հրամանատարն էր Համազասպեան Մամիկոնեան, որուն հրաման տուաւ Վարդան մի՛ զոք բռնադատել, այսինքն կենաց սպառնալեօք ճակատամարտէն փախուստը չարգելուլ, այլ յորդորել միայն բանիւք յաղագս իւրեանց փրկութեան (ՓԱՐ. 72), Վարդան ձախակողմը իրեն պահած էր, քանզի յայն կողմանէ առաւելապէս երեւէր զակիշ գնդին Սիւնի զօրուն եւ այլ զօրաւոր արանց (ՓԱՐ. 72), որով յայնապէս կը նշանակուի Վասակի եւ իրեն համախոհներուն հայագունդը, որ այսպիսի նուիրական պարագային մէջ, չէր վարանած զինուիլ իր եղբայրները կոտորելու նպատակով։ Մուշկան Նիւսալաւուրտ ալ իր ընտրելագոյն ոյժը, իր աջակողմը հաւաքած էր, Հայոց ճախակողմին դէմ։ Դաշտին երկայնութեան տարածած էր նա իր ճակատը, իր բազմութեան վստահանալով, Հայերը ամէն կողմէ փակելու համար, փիղերն ալ անոնց ետեւէն չարած էր, եւ ինքն ալ միջավայրը կը մնար Մատեան գունդը շուրջը առնելով։ Հայերը 66,000 յիշեցինք արդէն, իսկ Պարսիկներ 200,000 պէտք է ըլլան առնուան, Միհրներսէհի նախահաշուին համեմատ (§ 254)։ Ուխտանենգ Հայերուն թիւը տեղ մը ճշդուած չէ, բայց նկատի առնելով Վասակի հետեւող նախարաներուն թիւը, իրաւունք կ՚ունենաք 40,000-է աւելի ենթադրել։ Թիւերը անհաւասար էին, ուստի աւելի քան կանոնաւոր եւ զգուշաւոր ճակատամարտ մը, բուռն ու յախուռն յարձակման ձեւը առաւ Աւարայրի պատերազմը, ահագին շփոթ մը թողլով Պարսիկ գունդերուն մէջ։ Տղմուտ գետն ալ, որուն եզերքը տեղի՝ կ՚ունենար պատերազմը, Պարսիկներուն արգելք եղաւ իրենց ազատ շարժումները կատարել, մինչ Հայեր խիզախօրէն ձի ի վերայ առեալ գետը անցան, Պարսից աջ թեւը շփոթեցին, եւ դէպի իրենց փիղերը մղեցին, որ անոնց ոտքին տակ կոխկռտուին։ Պատերազմի դաշտին վրայ Հայոց կողմէն 287 մարդ եւ 9 զօրավար, իսկ Պարսից կողմէն 3544 մարդ եւ 9 զօրավար ինկած ըլլալը բաւական է ցուցնելու, թէ ինչ ուժգնութեամբ յարձակած են Հայերը, եւ ինչպէս շփոթած ու խառնակած են Պարսիկներուն գիծերը։ Փարպեցին կ՚ակնարկէ առ այլ բազմութիւն զօրացն Հայոց, որք առ հարկի եւ ոչ կամաւ կը գտնուէին պատերազմի մէջ, եւ որք ի փախուստ դարձեալ կորնչէին զյաւիտենական կորուստն (ՓԱՐ. 72)։ Ասոնք ուխտապահներէն բաժնուող մաս մը չեն, որոնց ամէնքն ալ կրօնասէր եւ ազգասէր եռանդով եկած էին, այլ Պարսիկ կողմը եղող Վասակի հետեւողներն են։ Այլ բազմութիւն բացատրութիւնն իսկ յայտնապէս կը ցուցնէ, թէ ուխտապահներու բանակէն տարբեր բազմութեան մը կ՚ակնարկէ պատմագիրը։

« 255. Վերջին Օրը   |   257. Նահատակաց Թիւը »
© Gratun.org