Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Յովսէփ Ա. Հողոցմեցի

271. Նիւշապուհի Մոգպետը

Այստեղ Եղիշէ միջանկեալ կերպով եւ ընդարձակ մանրամասնութիւններով կը պատմէ Նիւշապուհի մոգպետին դարձը, որ բանտարկեալներուն վրայ հսկողն էր միանգամայն։ Անունը չէ յիշուած, բայց ըսուած է թէ քան զբազում գիտունսն աւելի տեղեակ էր զրադաշտական օրինացն, եւ հինգ կէշտ -երն ալ ուսած եւ լրացուցած էր, որք են Անպարտաքաշ, Բոզպայիտ, Պահլաւիկ, Պարսկադեն, Համակդեն։ Իր կրօնամոլութեան սկզբունքով աստուածներ սպաննող քահանաները նախարարներէն զատեց, ու գէճ խաւարտչին ներքնատուն մը բանտարկեց. ամէն յարաբերութենէ զրկեց, եւ հազիւ չմեռնելու չափ հաց ու ջուր տալ կու տար։ Քառասուն օր այդպէս նեղելէն ետքը, երբոր կը տեսնէ որ գանգատի կամ թուլնալու նշան չ՚գերերի, կը կասկածի որ ծառաներ գաղտնապէս կը կերակրեն, ուստի դուռ եւ երդիք կը կնքէ եւ հաւատարիմներու պահպանութեան կը յանձնէ։ Տասնուհինգ օր ալ այդ կը տեւէ, եւ նորէն տկարանալնին չի տեսնուիր, մանաւանդ որ պահապաններ ներսէն միշտ օրհնութեան երգեր կը լսէին զօրաւոր ձայներով երգուած։ Այն ատեն մոգպետ ինքն անձամբ կու գայ ծակէ մը բանտարկեալները դիտելու, ու կը տեսնեէ որ կը հանգստանան բայց լուսաւոր կերպարաններ ունին, եւ քիչ ետքը կ՚ելլեն կը կանգնին, եւ իրենց պաշտամունքը կը կատարեն։ Ասոր վրայ մոգպետը զարմացած ու շփոթած՝ հրամայեց, կ՚ըսէ Եղիշէ, որ ուրիշ չոր ու վերնայարկ սենեակ մը փախադրուին։ Դահճապետը եկաւ հրամանը հողորդել, սակայն Յովսէփ կաթողիկոս ամենուն կողմէն պատասխանեց թէ իրենք հանգիստ չեն փնտռեր։ Մոգպետը աւելի զարմացած, նորէն բանտը իջաւ միայնակ, ու նոյն լուսաւոր կերպարանները տեսաւ, ներս մտաւ, ու երբ այլեւս լուսաւորութիւն չտեսաւ, Ղեւոնդ պատասխանեց թէ տնիկա իրեն համար հոգեւոր լուսոյ նշանն էր։ Ասոր վրայ քրիստոնէութեան նկատմամբ բացատրութիւններ կը խօսի Սահակ, որ քաջ պարսկադէտ էր, եւ մոգպետը վերջնականապէս քրիստոնէութիւնը կ՚ընդունի եւ բարտարկելոց քովէն չի բաժնուիր։ Գիշերը լուսաւոր տեսիլքներ կը տեսնէ, Վարդանը, Արտակը, Խորէնը յայտնապէս կը ճանչնայ, անոնցմէ զատ կը տեսնէ եւս 1033 եւ 213 մարտիրոսները (,257, 258)։ Առտուն ամէնքը մէկտեղ իր ապարանքըկ կը տանի, ինքն ալ կը մկրտուի, եւ ամենուն ուրախութեան սեղան կու տայ, եւ յետոյ ինքն ալ մէկտեղ բանտ կը դառնայ։ Ասոր վրայ Դենշապուհ կը հասնի, իրողութիւնը կը լսէ, թագաւորին կը հաղորդէ, եւ հրաման կ՚ընդունի մոգպետն ալ փորձելէ ետք, հեռաւոր տեղ մը աքսորել եւ վիրապ մը նետել, որ այնտեղ մեռնի, ինչպէս որ Դենշապուհ կը գործադրէ, եւ մոգպետն ալ քրիստոնէական հաւատոյ մարտիրոս մը կ՚ըլլայ (ԵՂԻ։ 112-124)։ Զարմանալի է որ այդպիսի նշանաւոր պարագայի մը վրայ կատարեալ լռութիւն կը պահէ Փարպեցին, եւ մոգպետին եւ անոր դարձին վրայ եւ ոչ հեռաւոր ակնարկ մը ունի։ Նիւշապուհի մարտիրոսներուն վկայութիւնը կատարուեցաւ ամէն յարաբերութենէ հեռու տեէ մը, եւ միայն Խուդիկ քրիստոնեայ մը կրցաւ լուրեր հասցնել, որուն հետ անձամբ տեսակցած է Արշաւիր Կամսարական, եւ անկէ լսած է Փարպեցին, եւ այնպէս գրած իր պատմութիւնը (ՓԱՐ. 101)։ Այդչափ նշանաւոր եղելութիւն մը հնար չէ որ վրիպէր Խուդիկին յիշողութենէն, եւ կամ զանց լինէր Փարպեցիի լռութիւնը կրնայ իբր փաստ ընդունուիլ պատմուածին իրականութեան վրայ կասկացելու։ Պարագայ մըն ալ դժուարութիւն կը կազմէ Եղիշէի պատմութեան մէջ, իբր զի սա կ՚ընդունի թէ մոգպետին դատաստանը սուրերուն դատաստանէն առաջ նայուեցաւ (ԵՂԻ. 124), եւ միւս կողմէն կ՚ըսէ թէ Դենշապուհ երթեալ պատմէր թագաւորին ի ծածուկ զամենայն,եւ մոգպետը դատելու իշխանութիւն կը ստանար (ԵՂԻ. 123)։ Արդ, Նիւշապուհէ Վատգետ, 15օրուան ճամբայ էր, եւ Դենշապուհ չէր կրնար մէկ օրուան մէջ երթալ ու գալ, վասնզի հրոտից 23-ին Նիւշապուհ հասնելով՝ 25-ին սուրբերը կը նահատակէր։ Բայց միւս կողմէն ալ չենք ուզեր Եղիշէն կեղակարծ եւ մտացածին իրեր պատմող մը կարծել, կամ թէ պարզ զրոյցներու հաւատք ընծայող մը ցուցնել, քանի որ իր պատմութեան ուրիշ ոչ մի մասին մէջ այսպիսի տկարութեան նշան տուած չէ, եւ ինքն ալ նոյն Խուժիկը կը յիշէ, թէ երկրորդեաց մեզ զամենայս կարգաւ (ԵՂԻ. 142)։ Իսկ մոգպետի դատաստանին ժամանակագրական անյարմարութիւնը շուտով կրնայ մեկնուիլ, ըսելով թէ Դենշապուհ սուրբերուն նահատակութենէն ետքը Յազկերտի մօտ եկած եւ հաղորդած է մոգպետին դարձը, եւ անկէ ետքը տեղի ունեցած են վերջնոյս դատաստաննու աքսորը եւ վիրապընկէցութեամբ նահատակուիլը։ Յայսմաւուրքը ընդունած է մոգպետին դարձին եւ վկայութեան պատմութիւնը, եւ Ղեւոնդեաց մարտիրոսներուն անունները յիշած ատեն, չէ մոռցած անոնց կարգին դնել նաեւ՝ Մոգպեին ի Նիւշապուհ քաղաքէ (ԵՂԻ. 139)։ Ասով մէկտեղ մեր միտքին վրայ սաստկապէմ կը ծանրանայ Փարպեցիի լռութենէն ծագած կասկածը։ Մի գուցէ որեւէ մոգական դասակարգէ մէկու մը վկայութիւնն է, այդ միջոցին կատարուած, որ Ղեւոնդեանց նահատակութեան կցուած է պատահաբար։

« 270. Միւս Վեց Եկեղեցականներ   |   272. Դենշապուհի Հրամանները »
© Gratun.org