Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մելիտէ Ա. Մանազկերտացի

280. Մելիտէի Սւղղութիւնը

Փարպեցիին տետեւելինիս վճռական պահանջ մը կը դառնայ, երբոր դիտենք, որ Գիւտ Արահեզացիի եւ Յովհան Մանդակունիի տրուած տարիներուն գումարը չի կրնար երբեք լրացնել այն միջոցը, որ Յովսէփի դատապարտութենէն կամ նահատակութենէն ետքը կը սկսի։ Կ՚երեւի թէ այս հաշիւը Ասողիկի ալ մտադրութիւնը գրաւած է, որ պարտաւորուած է գրել, թէ յետ մահուանն Վարդանայ, այսինքն 451-է սկսելով, անիշխան եղեալ երկիրս Հայոց ամս տասն (ԱՍՈ. 80)։ Թէպէտեւ ինքն ալ Յովսէփէն ետքը Գիւտը կաթողիկոս կը ճանչնայ (ԱՍՈ. 80), այսու ամենայնիւ Ասողիկի յիշած անիշխանութիւնը դժուար է քաղաքական իմաստով առնել, որովհետեւ Ատրորմիզդ մարզպան կանոնաւորաբար եւ շարունակաբար իշխեց։ նոյնիսկ պատմիչին շփոթ խօսքերը շփոթ կացութեան յայտարարներն են։ Գիւտի կաթողիկոսութիւնը հնար չէ 451-է 461 ճիշտ տասը տարիներ կրօնական անիշխանութեան ժամանակ կ՚ըլլեան, եթէ Մելիտէի եւ Մովսէսի կաթողիկոսութիւնները չընդունուին։ Քանի որ Փարպեցիի անցողաբար խօսքերէն զատ, ուրիշ տեղեկութիւն չունինք, պարտաւորեալ 452-է 461 տասնամեայ միջոցը երկուքին վրայ պտի բաշխենք, երկուքի կիսելով, որ թէպէտ մասամբ կամայական, սակայն յարմարագոյն կերպն է։ Իսկ պատմիչներուն եւ գաւազանագիրներուն ընդհանրապէս երկու Մանազկերտացիներուն անունները լռելը, պէտք է վերագրել այն ձախող գաղափարին զոր ազգը ունեցաւ Մանազկերտացեաց ազգատոհմին վրայ, մանաւանդ Սուրմակ Մանազկերտացիին դաւաճան ու ամբարտաւան ընթացքէն ետքը։ Իրաւ Մելիտէի ներկայութիւնը Շահապիվանի եւ Արտաշատի ժողովներուն մէջ, իր ուղղութեան մասին նպաստաւոր գաղափար կազմելու կը ծառայէ, սակայն երաշխաւորութիւն չի տար կաթողիկոսութեան ատեն ունեցած ընթացքին։ Մանազկերտացիք արդէն Լուսաւորչեան տունին հակակիրներ, լաւ աչյքով չեն կրցած նայիլ Վարդան-Ղեւոնդեան շարժումին հեղինակներուն եւ կողմնակիցներուն վրայ, որոնք Սահակեան սերնդեամբ եւ Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտութեամբ՝ Լուսաւորչեան տունին պատկանողներ կ՚ըլլային։ Չափազանցեալ խոհեմութեան եւ հանդարտութեան փափաքանօք՝ ուզած են կարծել անոնց գործունէութիւնը, եւ իրենց շուրջը կազմած են իրենց միտքին ծառայող եկեղեցականութիւն մը, Փարպեցիէ Աբեղեան կոչուած խումբը (ՓԱՐ. 202), որոնց երեսէն նախատուեցան եւ հալածուեցան բոլոր Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտութեան մնացորդները (ՓԱՐ. 201), եւ նոյնինքն Փարպեցին ալ։ Այս է ըստ մեզ ՄԵլիտէի եւ Մովսէսի անուններուն մոռացութեեան մատնուելուն ներքին գաղտնիքը։ Այսչափէ աւելի տեղեկութիւն չունինք Մելիտէի վրայ, որուն ժամանակը կը լինի 452-է 456։ Հարկ կը տեսնենք եւս դիտել տալ, թէ մեր հին պատմիչներ ու ժամանակագիրներ՝ որ Մելիտէն ու Մովսէսը զանց կ՚ընեն, սխալ ժամանակագրութեան մը զոհ կ՚երթան, Սահակի մահը դնելով 467-ին, Յովսէփի բանտարկութիւնը 470-ին, Քաղկեդոնի ժողովը 473-ին, որով Գիւտի կաթողիկոսութիւնն ալ 470-ին դնելով, միջոցը լրացուցած կ՚ըլլան (ՍԱՄ. 71)։ Բայց Թէոդոսի մահուան եւ Քաղկեդոնի ժովովին թուականները արտաքին պատմութենէ 450-ին եւ 451-ին հաստատուած լինելով, ժամանակակից ազգային եղելութիւններն ալ ըստ այնմ պէտք է ճշդուին։ Մելիտէի մահը, մերձաւոր հաշուով կը դնենք 456-ին, պարզապէս ծերութեան եւ տկարութեան հետեւանօք։

« 279. Կաթողիկոս Ըլլալը   |   281. Կաթողիկոս Ըլլալը »
© Gratun.org