Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Գիւտ Արահեզեցի

284. Նախընթացն և Ընտրութիւնը

Երբոր Մովսէս մեռաւ, Հայաստանի մէջ կացութիւնը փոքր ի շատէ փոխուած էր։ Յազկերտ մեռած էր, որոյ անունն իսկ սարսափ եղած էր բոլոր ազգին։ Պերոզ իր գահն ու իշխանութիւնը ամրացնելու մտադիր, կողմնակիցներ եւ համակիրներ շահելու կը հետամտէր, իրօք ալ Հայ նախարարներու կողմէն օգնութիւն գտած էր։ Հայաստանի մէջ Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտութեան մնացորդներ, եւ Վարդան-Ղեւոնդեան շարժումին վերջիններ, սկսած էին ոգի առնել, եւ հրապարակ նետուելու համար ագեւորուիլ։ Բանտարկեալ նախարարներ, կիսովի ազատուած, Պարսիկ բանակին մէջ կը ծառայէին, Ատրորմիզդ աւելի եւս թոյլատու էր Հայոց ներքին ու կրօնական գործերու մասին։ Ըստ այսմ նոր կաթողիկոսի ընտրութիւնը բոլորովին տարբեր ուղղուեթամբ կատարուեացաւ։ Մանազկերտացիք մէկ կողմ դրուեցան, որոնց մէջ հարկաւ թեկնածուներ չէին պակսեր, եւ Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտութեան վերջիններէն մէկ մը, Գիւտ Արահեզացին, կաթողիկոսական աթոռ բարձրացաւ։ Պարսկաստանի շփոթ կացութիւնը եւ Պերոզի հազիւ թէ իր թագաւորութիւնը ապահոված լինելը, պահեհութիւն ընծայեցին պետական ձեւակերպութիւնները զանց ընելու, եւ պէտք իսկ չտեսան նոր ընտրուած կաթողիկոսին հաստատութիւնը ընդունիլ թագաւորէն։ Պերոզ ալ այն ատեն պահանջկոտ չեղաւ այս մասին (ՓԱՐ. 114)։ Գիւտ ընտրուած ատեն մերձաւորաբար 60-ը անցած պիտի ըլլայ, որով նախապէս գործունէութեան տարիներ ունեցած, եւ երիտասարդութիւնը Սահակի եւ Մեսրոպի կենդանութեան ատեն եւ անոնց աշակերտութեան մէջ անցուցած կ՚ըլլայ։ Ինքն իսկ կը յայտնէ, թէ զդպրութիւն գիտութեանս մերոյ եւ զիմաստ բանաւոր ուսմանց յաշխարհին Հոռոմոց ուսեալ եմ (ՓԱՐ. 114), որով հարկ կ՚ըլլայ ըսել, թէ Գիւտ ալ մէկն էր այն խումբէն, որ Սահակի աքսորէն ետքը յունական դպրոցները ղրկուեցաւ (§ 219), բայց ոչ այդ առթիւ եւ ոչ յետոյ Գիւտի անունին չենք հանդիպիր։ Պատահական տարբերութիւն մը կարեւոր լուսաբանութիւն մը կու տայ այդ մասին։ Եզնիկ երէց իր գաւազանագիրքին մէջ հայրապետիս անունը կը գրէ տէր Գադ (ՍԱՄ. 208), եւ Գադ անունով եպիսկոպոս մը ներկայ կը գտնենք Շահապիվանի ժողովին մէջ (§ 228), Վանադայ Գադ եպիսկոպոս մըն ալ Արտաշատի ժողովին մէջ (§ 241)։ Ժամանակագրական բաղժատութիւններն ալ նպաստաւոր են հետեւցնելու, թէ Գադ եպիսկոպոսը միեւնոյն Գիւտ կաթողիկոսն է, որ հայրապետութենէ առաջ Վանանդի վիճակաւորն է եղած։ Գիւտ կաթողիկոսին Վանանդի հետ յարաբերութեան յայտնի նշան մըն է եւս, որ ինչչափ ալ ինքն էր ի գաւառէն Տայոց, ի գեղջէն Արահեզւոյ (ՓԱՐ. 110), սակայն աւելի յաճախ իբր Ոթմսեցի կը յիշուի, եւ Ոթմուս Վանանդ գաւառի քաղաքներէն է, որ Գիւտի աքսորէ դառնալէն ետքը, իրեն հաստատուն բնակավայրն ալ եղաւ։ Այդ բացատրութիւնը շատ աւելի հաւանական կը գտնենք, քան թէ ենթադրել թէ Տայոց գաւառի Արահեզը եւ Վանանդ գաւառի Ոթմուսը իրարու սահմանակից լինելուն, հաւասարապէս Գիւտի հայրենիք նկատուեցան (ԱՐԱ. 89)։ Վերջապէս պէտք է ընդունիլ թէ Գիւտ նախընթացաբար գործունեայ եւ արդիւնաւոր դեր մը ունեցած էր, եւ ուխտապահներու հետեւողներուն ուղղիզ գւ ղեկավար ճանչցուած էր, որ հազիւ թէ ասոնք պահեհէ կը գտնեն, մէկէն Վանանդի եպիսկոպոսը կաթողիկոսական աթոռ կը բարձրացնեն։ Ընտրութեան թուական պէտք է նշանակել 461 տարին, Պերոզի միահեծան թագաւորելէն իբր երկու տարի ետքը։

« 283. Նախարարներուն Ազատուիլը   |   285. Աղուանից Շարժումը »
© Gratun.org