Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Գիւտ Արահեզեցի

288. Հանդարտ Միջոցը

Տասնամեայ միջոց մը կանոնաւոր պաշտօնավարութիւն կրցաւ ունենալ Գիւտ կաթողիկոս, թէպէտ ոչ անմասն ներքին դժուարութիւններէ, ինչպէս պիտի տենենք։ Մեր պատմագիրներ փորձանքներ եւ տագնապներ նկարագրելու հետամուտ, հանդարտ միջոցներու վրայ մանրամասնութիւններ չեն տար, եւ մենք պարտաւոր ենք կցկտուր յիշատակներ հաւաքելով գոհանալ։ Ժամագիրքին ճակատը, զայն կարգադրողներուն յիշատակութեան մէջ որոշակի կը կարդացուի Գիւտայ հայրապետի անունը (ԺԱՄ. 3), ինչ որ կը ցուցնէ թէ եկեղեցական պաշտամունք, Սահակի եւ Մեսրոպի առաջին կարգադրութենէ ետքը (§ 196), սկսած էին տակաւ խանգարուիլ, Սահակի աքսորանքէն մինչեւ նախարաց դարձը անցնող խռովութեանց եւ շփոթութեանց օրերուն մէջ։ Երբ պահ մը եկեղեցին սկսաւ հանդարտութեան նշաններ տեսնել, Գիւտ կաթողիկոս յատուկ մտադրութիւն դարձուց եկեղեցական բարեկարգութիւնները վերանորոգելու, եւ կանոնական ու ծիսական կարգադրութիւնները յարդարելու։ Թէպէտեւ ծիսական մատեաններուն մէջ Գիւտի անունով մակագրեալ յատուկ հատուածի մը չենք հանդիպիր, սակայն ընդհանուր կերպով չենք վարանիր զայն իբր երկրորդ կարգադրիդ եւ բարեկարգիչ ճանչնալ։ Գիւտի հովուական հսկողութեան նշանակ է նաեւ Դաւիթ Անյաղթի ուղղած համառօտ նամակը, որով կը խնդրէ քրիստոնէութեան նշանակ եղող Խաչիկ պաշտպանութեան գրուած մը պատրաստել։ Անտիոքի կողմերէն եւ Աւլին գիւղէն երեք աղանդաւորներ, Կոստանդին եւ Պետրոս եւ Թէոդորոս անունով, Հայաստան կու գան եւ իրենց մոլորութիւնները կը սկսին քարոզել, ոչ գոլ զՄարիամ՝ Աստուածածին, եւ ոչ զԽաչն՝ Աստուծոյ խաչ (ԴԱՒ. 100), որ է յայտնապէս Նեստորականաց վարդապետութիւնը, որոնք հետզհետէ զօրացած էին Ասորւոց կողմարը։ Գիւտ անոնց գայթակղութիւնը արգիլելու համար Դաւիթ Ներգինացիին կը դիմէ, որպէսզի իր իմաստասիրական հանճարով ուղղափառ վարդապետութեան պաշտպանութիւն ընէ , եւ այս է Բարձրացուցէք սկզբնաւորութեամբ ծանօթ գեղեցիկ ներբողեան։ Որչափ ալ Գիւտ զինքն նամակին ստորոգրութեան մէջ Գիւտ գագաշեալ կ՚անուանէ եւ գերեզման ի գարշապար ըսելով, մահու մերձաւոր կը ցուցնէ, եւ իր կեանքին վերջին օրերուն կ՚ուզէ ակնարկել, սակայն միանգամայն հոյոց հոտի հովուապետ (ԴԱՒ. 101) ստորոգրելով կը ցուցնէ թէ իր պաշտօնավարութեան առաջին տասնամեակին մէջը կամ վերջերը գրած է այս գիրը, եւ ոչ երկրորդ մասին մէջ, երբ պաշտօնէն քաշուած ու առանձնացեալ կ՚ապրէր Ոթմուսի մէջ։ Փոքրիկ յիշատակ մըն ալ Օրբէլեան պահած է։ Աւարայրի ճակատամարտէն անմիջապէս ետքը, երբոր Պարսիկներ ամէն կողմ ցրուած աւերածներ կ՚ընէին եւ ուրացութեան չհաւանողները կը կոտորէին, Սիւնեաց նահանգի Վայոց ձոր գաւառին մէջ ալ հարիւրաւոր նահատակուողներ եղան, Աթաշխուտա անուն զօրավարի մը ձեռքով, եւ յատկապէս Եղեգեաց եւ Անգեղձոր եւ Արտաբոյնք եւ Ցաղացքար կոչուած տեղերը, որոնցմէ միայն Մարտիրէ մը յիշուած է անունով, որ Անգեղձորի նահատակներուն գլխաւորն էր։ Գիւտ հոգ կը տանէր, որ բոլոր նահատակներուն յիշատակները պատուով պահուին, եւ անկէ քաջալերուելով Վայոցձորցիք ոմանք, Հրեւ եւ Շահիրէտ եւ Աբդիու եւ Արշէն երէց, ձեռնարկեցին իրենց նահատակներուն համար վկայարան մը շինել (ՕՐԲ. Ա. 112), եւ երբոր աւարտեցին Գիւտ անձամբ եկաւ նաւակատիքը տօնել Սիւնեաց Անանիա եպիսկոպոսին հետ։ Բազմամբոխ ժողովով ոսկորներըկ կը հակաքեն եւ փոխեն ի հանգիստ զսուրբսն, եւ ութն օր տօնախմբութիւն կը կատարեն։ Ժամանակը կը գրուի յիններորդ ամի Գիւտոյ երանելւոյ Հայոց կաթողիկոսի, յամարան ամսամտին, որ օր հինգ էր ամսյն (ՕՐԲ. Ա. 113)։ Թուականը կ՚ըլլայ 468, իսկ ամարան ամսամուտ՝ եթէ մարգաց ամիսը ուզենք իմանալ, շարժական տոմարով անոր 5-ը Յունիս 1-ին կը հանդիպի այն տարին։ Իսկ եթէ ամառնամուտի Յունիս 21-էն առնենք, ամսուան 25-ին պէտք կ՚ըլլայ դնել նաւակատիքի օրը։ Իսկ վկայարանին տեղը հին անունով Սրկղօնք կոչուած, Օրբելեանի օրով Խոտորալեզ կը կոչուի եղեր (ՕՐԲ. Ա. 113), զոր Ալիշան կը նոյնացնէ յետին ժամանակներու Բոլորաբերդի եւ այժմեան Պեշկենտի հետ (ՍԻՆ. 130)։ Որչափ ալ անկարեւոր երեւի յիշատակս, սակայն գլխաւոր արժանիք մը կ՚աւելցնէ Գիւտին, կրօնի եւ ազգի քաջարի նահատակներուն յիշատակին եւ պատուոյն դարձուցած մտադրութիւնը ապացուցանելով։

« 287. Նախարարներուն Վերադարձը   |   289. Նախարարներու Ընթացքը »
© Gratun.org