Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Գիւտ Արահեզեցի

292. Քրիստոփոր Արծրունի

Խնդիր է ճշդել թէ ինչպէս անցանԳիւտի կաթողիկոսութեան երկրոդ մասին տարիները, եւ ինչ կերպարան ունէր այդ միջոցին կաթողիկոսական աթոռը պաշտօնական տեսակէտէն։ Փարպեցին, որ միակ ժամանակակից եւ ճշգրտապատում գրողն է, մեզի ամենեւին տեղեկութիւն չի տար այդ մասին, եւ Գիւտի առանձնութիւնն ալ իբր գործէ քաշուած կացութիւն մը չի ցուցներ, այլ կեցեալ առաւելապէս պատուովք բացատրութիւնը՝ կաթողիկոսութիւնը պահած լինելուն նշանակութիւնն ունի, եւ մեռած ատեն եթող օրհնութեամբ զամենայն ժողովուրդն ըսելն ալ (ՓԱՐ. 116), անկէ առաջ ժողովորդը թողած չլինելը կը հաստատէ։ Ոչ տեղապահի անուն կայ յիշուած, եւ ոչ հակաթոռի, ինչպէս Սահակի ատեն դրուեցան, եւ Գիւտի մահուընէ անմիջապէս ետքը սրբոյ կաթողիկոսին Յոհանայ անունը կը յիշուի։ Հետեւապէս բոլորովին մտացածին եւ անհիմն կը դառնայ Չամչեանի գրածը, թէ Պերոզ արքայ ետ դնել փոխանակ Գիւտայ՝ կաթողիկոս ի վերայ Հայոց զՔրիստափոր յազգէ Արծրունեաց (ՉԱՄ. Բ. 152), որուն առանց անդրադառնալու եւ առանց հետազննելու հետեւեցան առձեռն պատմութեան նոր հեղինակներ, եւ Քրիստափոր Ա. Արծրունի անունով կաթողիկոս մը ստեղծուեցաւ Հայոց աթոռին վրայ։ Չամչեան իբր միակ աղբիւրը կը ցուցնէ Թովմաս Արծրունին, որ առանց յաջորդութեան կարգի եւ առանց ժամանակի նշանակութեան անորոշ կերպով կը գրէ։ ի ժամանակին յայնմիկ էր ճոխացեալ պանծալի աթոռակալութեամբ սրբոյն Գրիգորի տէր Քրիստափոր Հայոց կաթողիկոս (ԱՐԾ. 88), ուր ոչ որին յաջորդած եւ ոչ որին նախորդ եղած լինելը յայտնի է, ոչ Պերոզի անուանած լինելը եւ ոչ Արծրունի եղած ըլլալը յիշուած է, որոնց ամէնքը միայն Չամչեանի ենթադրութեամբ ստեղծւած են։ Եթէ իրօք Գիւտի պաշտօնանկութեամբ եւ Պերոզի անուաննմամբ կաթողիկոսացած ըլլար Քրիստափոր, Սուրմակ Մանազկերտացիի նման հակաթոռ մը պէտք էր ըսուեր, եւ ոչ թէ պանծալի աթոռակալութեամբ ճոխացեալ կաթողիկոս մը։ Թող որ հին պատմագիրներէն ալ ոչ մէկը կը ճանչնայ այդ կաթողիկոսը, եւ մեր քննած քսանի չափ ցուցակներէն միայն Չամբեանը եւ կուրօրէն անոր հետեւողները՝ Քրիստափար Ա. Արծրունի կաթողիկոս մը կը յիշեն։ Եթէ Թովմայի պատմութեան մէջ Քրիստափորի վերագրուած գործերը, այսինքն Ասորւոց հետ ունեցած յարաբերութիւններն ալ գիտենք, պիտի տեսնենք որ անոնք Քրիստափոր Տիրառիջցիին ըրածներն են, ինչպէս իր կարգին պիտի պատմենք։ Ըստ այսմ, Քրիստափոր Արծրունի անունով անգոյ անձին կաթողիկոսութիւնը չընդունելով, պէտք է ըսել, թէ Գիւտի պետական պաշտօնազրկութենէն ետքը, ոչ ազգին եւ ոչ պետութեան կողմէն կաթողիկոսութեան նոր աթոռակալ մը տալու հոգ չտարուեցաւ, այլ Գիւտ, թէպէտ Վաղարշապատի հայրապետանոցէն հեռու, սակայն Ոթմուսի բնակութենէն կանոնաւորապէս շարունակեց ազգին հովուապետութիւնը։ Բայց Գիւտ ծեր էր եւ առանձնութենէն չէր հեռանար, ուստի անհաւանական չէ որ իրեն քով օգնական մը ունեցած ըլլայ ծանր աշխատութեանց եւ տեղափոխութեանց մէջ իրեն օժանդակելու համար, եւ այս գործը կատարելու յարմարագոյն անձն էր յովհան Մանդակունին,որ մահուընէ ետքը անմիջապէս անոր յաջորդեց։ Այս վերջին ենթադրութիւնն ալ, որչափ եւ ժամանակակիցներէ յիշուած չըլլայ, սակայն պատմութեան նախընթաց եւ հետեւորդ պարագաներուն հետ սերտ միաւորութեամբ կապուած է, եւ կատարեալ կերպով ճշմարտանման կը ներկայանայ։

« 291. Պաշտօնին Տեւողութիւնը   |   293. Դուինի Ատրուշանը »
© Gratun.org