Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Գիւտ Արահեզեցի

293. Դուինի Ատրուշանը

Յովհաննէս Պատմաբան կը գրէ, թէ Հայոց թագաւորութեան դադարելէն ետքը, Շաւասպ Արծրունի ուրացեալ եւ Վնդոյ Պարսիկ հրապաշտութեան մեհեան մը կը շինեն ի Դուին, եւ Վնդոյի որդին Շերոյն ալ քրմապետ կը դնեն։ Վարդան Մամիկոնեան գունդի մը գլուխ Դուին կը յարձակի, մեհեանը կը կործանէ, Շաւասպը մը մեռցնէ, Վնդոյն կ՚այրէ, Շերոյն կը կախէ, Մշական մարզպանը կը հալածէ, մեհեանին տեղը Ս. Գրիգորի կաթողիկէն կը շինէ, եւ Գիւտ կաթողիկոսը այնտեղ կը բերէ (ՅՈՎ. 77)։ Միեւնոյն բանը տարբեր կերպով յառաջ կը բերէ Թովմաս Արծրունի։ Շաւասպ Արծրունի, Վասակի եղբայր եւ Ազանի հօրեղբայր, Պերոզի ատեն կ՚ուրանայ, եւ Վնդոյ մարզպանի հետ կրակապաշտութեան մեհեան կը շինեն Արտաշատի մէջ։ Վարդան Մամիկոնեան, որ Մոկաց Զռղայլ ամրոցը կը մնար, Մամիկոնեան եւ Ռշտունի եւ Անձեւացի գունդերէն 1200 հոգիով կը յարձակի, Շաւապը կը սպաննէ, Վնդոյն եւ Շերոյն Դուին կը տանի, Վնդոյն եւ Շերոյն կ՚այրէ, մեհեանին տեղը Ս. Գրիգորի կաթողիկէն կը հիմնէ, եւ Գիւտ կաթողիկոսն ալ այնտեղ կը փախադրէ (ԱՐԾ. 84-86)։ Ուրիշ հետագաներ ալ սոյն պատմութիւնը կը կրկնեն թեթեւ փոփոխութիւններով (ՎԱՐ. 53)։ Յովհան եւ Թովմաս ժամանակակիցներ լինելով, երկուքն ալ ուղղակի բերանացի զրոյցէ առած են իրենց գրածը, քանի որ Եղիշէ ու Փարպեցի այդպիսի յիշատակութիւն չունին։ Պատմուածին մէջ ալ այնչափ իրարու անյարիր եւ անկապակից պարագաներ կան, որ ամբողջ եղելութիւնը կեղակարծ զրոյց մը նկատելու իրաւունք կու տան։ Վարդան ու Գիւտ երբեք գործակից չեն կրնար ենթադրուիլ, Պերոզի օրով Վարդան այլեւս չկար, մեհեանի տեղն իսկ շփոթ է, Մշկան եւ Վնդոյ մարզպաններ չեն եղած, Վարդանի գործերը ժամանակակիցներէն ճշդուած ըլլալով, Շաւասպի մեհեանին կործանումը տեղի չունի անոնց մէջ։ Բայց մենք ճախոնակ հիմնովին կեղակարծ եւ մտացածին նկատելու այդ պատմութիւնը, կը մտածենք թէ շատ անգամ անուն մը շփոթութիւնն է, որ եղելութիւնը կը խանգարէ, եւ անունը ուղղուելով գործը իր կարգին կը մտնէ։ Ըստ այսմ, եթէ այստեղ ալ Վարդանի տեղ, Վարդանի հոգւոյն ըստ ամենայնի ժառանգ եւ անոր ընթացից նմանող, նորա եղբօրորդին Վահանը առնենք, իրողութիւնը շատ դիւրաւ իր տեղը կը գտնէ։ Նախ Պերոզի եւ Գիւտի ժամանակները կ՚արդարանան, Շաւասպի ուրացութիւնը եւ մեհենաշինութիւնը դժուարութեան չի հանդիպիր, վասնզի Գիւտի քաշուելէն ետքը ուխտանենգները աւելի երես առած էին. Մաղխազն Գադիշոյ եւ ժողովեալք առ նա դասք ուրացողացն ուրախանային զառժամանակեայ թաղծալից ուրախութիւն կենցաղոյս (ՓԱՐ. 116)։ Վահան Մամիկոնեան ալ ասպարէզ նետուած եւ գործունեայ դեր ստանձնելու սկսած էր, բուռն գործերու եւ ձեռնարկներու մէջ կը նետուէր համարձակ, այնպէս որ իր հակառակորդներ առիթ կը գտնէին ըսել, թէ ոչ է հնար սմա առանց ապստամբութեան կալ ի Հայս (ՓԱՐ. 116)։ Այդ պարագաներուն մէջ եւ յեղակարծ զայրոյթի եւ բուռն նախանձայուզութեան միջոցին մեհեան մը կործանել, շատ հաւանական կը դառնայ Վահանի դիրքին մէջ եղողի մը։ Թերեւս Վահան երկիրը ոտք հանելու եւ զինեալ դիմադրութեան մը սկզբնաւորութիւն ալ ուզեց ընել, բայց պէտք եղած օգնութիւնն ու յաջողութիւնը չգտաւ։ Մեր այս կարծիքը աւելի եւս կը հաստատուի, նկատելով որ ճիշդ այդ միջոցին է, որ Վահան երթեալ ի դուռն, տկարանայր ի հաւատն (ՓԱՐ. 116)։ Վահանի զգացումները ունեցող մէկու մը, դիւրին չէ առանց բուռն եւ արտասովոր պարագայի մը, մէկէն հաւատքը ուրանալ կամ կեղծաւորութեան դիմել, լոկ նախանձորդներու հակառակութեան եւ քսուներու բանսարկութեան համար։ Անոնք այնչափ տարիներէ ի վեր կը շարունակէին, եւ Վահանի տկարանալու առիթ չէին ընծայեր։ Բայց բուռն եւ տարաժամ, ըսենք նաեւ՝ անխորհուրդ քայլի մը առջեւ, ուրիշ կերպ չէր մնար, կամ կեանքի կորուստը յանձն առնուլ, եւ կամ կեղծուրացութեամբ կեանքը գնել։ Վահան ալ մղուած էր այն դիտումէն, զոր Վարդան եւ ընկերները Տիզբոնի մէջ ունեցան, իրենց գործունէութեան ասպարէզը չփակել, այլ անգամ մը ազատելով կարենալ դիմադրութիւն կազմակերպել։ Վահան ալ չվարանեցաւ բռնել այն ճամբան, ուսկից գացեր էր իր հօրեղբայրն ու օրինակելի տիպարը։ Հազիւ թէ բուռն նախանձայուզութենէն սթափած, վտանգը կը զգայ, եւ առանց թողլու որ ուրիշներ զինքն ամբաստանեն, ինքն կը փութայ Տիզբոն երթալ, արքունի դուռը ներկայանալ, եւ կամաւոր, բայց կեղծ, ուրացութեամբ իր կեանքը գնել, վստահութիւն շահիլ, եւ Հայաստան դառնալ։

« 292. Քրիստոփոր Արծրունի   |   294. Գիւտի Մահը »
© Gratun.org