Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Գիւտ Արահեզեցի

296. Եղիշէ Պատմաբան

Եղիշէ, պարզ վարդապետ անունով նշանակուած է իր պատմութեան մակագիրին մէջ, ինչ որ կրնայ համիմաստ առնուիլ, քահանայ կոչման հետ (ԲԱԲ. 58), որով տեղ մը նշանակած է զայն Թովմաս (ԱՐԾ. 26), եւ բնաւ դժուարութիւն չի յարուցաներ, որ նոյնացնենք Շահապիվանի ժողովին Եղիշէ երէցին հետ (§ 228), եւ յետոյ իբր Ամատունեաց եպիսկոպոս ներկայ եղած ըսենք Աշտիշատի ժողովին (§ 241), ինչպէս ուրիշ անուններու վրայ ալ նկատեցինք (§ 279)։ Եղիշէի յատուկ պատմութիւն մը կ՚ըսէ (ՍՈՓ. ԺԱ. 49), թէ նախապէս զինուոր եղած է։ Վարդանի ընկերակցած եւ պատմութիւնը գրած, յետոյ գիրս կանոնականս ալ հեղինակած, որ եկեղեցական մը լինելը կը ցուցնէ, ետքէն Մոկաց լեռները ճգնած, վերջէն Ռշտունեաց ծովեզերքը փոխադրուած, եւ այնտեղ սրբութեամբ վախճանած։ Այս վերջին պարագան կը յիշեցնէ այժմեան Ոստանի մէջ, Վանայ լիճին մօտ, Չաղար կամ Չարահան Ս. Նշանի վանքը, ուր կը պատուուի ցայսօր Եղիշէի գերեզմանը։ Թովմաս ալ Եղիշէ քահանայ կոչած պատմագիրը, վերջէն իբր վարդապետ կը ներկայացնէ, Մոկաց մէջ բնակող եւ Ռշտունեաց ծովեզերքը վախճանած (ԱՐԾ. 89)։ Իսկ պատմութեան գիրքին մասին կը յաւելու, թէ Բարծումա Ասորի զայն կարդալու համար հեղինակէն առած ըլլալով, Ներշապուհ Արծրունիի հակառակութենէն վշտացած, Վահան Արծրունիի մասերը Եղիշէի ձեռագիրէն ջնջած եւ այնպէս դարձուցած է, որով Վահան Արծրունիի նահատակութեան յիշատակը կորած է։ Սակայն պէտք է դիտել, թէ Եղիշէի գիրքէն Արծրունեաց յիշատակը ջնջուած չէ, զի եթէ Վահան չի յիշուիր, Ներշապուհ Արծրունի նշանաւոր դեր մը կը վարէ ամէն պարագայի մէջ, եւ նոյնիսկ Աւարայրի ճակատամարտին մէջ կեդրոնի գունդին հրամանատար եղած ըլլալը յիշուած է (ԵՂԻ. 77,90)։ Ինչ որ մեր կարծեօք աչքի կը զարնէ, Խորենացիէն եւ Փարպեցիէն յիշուած Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտաց կարգին Եղիշէի անունին չյիշուիլն է, որուն անգամ մը միայն կը հանդիպինք Սահակի անանուն կենսագրութեան մէջ (ՍՈՓ. Բ. 14), թէպէտ այս լռութիւնը կրնանք վերագրել Եղիշէի Հայաստանէ հեռացած չլինելուն։ Եթէ աւանդական կէտերը բոլորովին չանարգենք, եւ եթէ Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտաց կեանքին ընդհանուր ձեւը իբր ուղեցոյց առնենք, Եղիշէն ալ այն բազմաթիւ երէցներէն մէկը կ՚ըլլայ, որք Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտութիւնը կազմեցին եւ իր ընկերներուն նման եպիսկոպոսութեան ալ բարձրանալով՝ Արտաշատի ժողովին ներկայ Ամատունեաց Եղիշէ եպիսկոպոսը եղած պիտի ըլլայ։ Երբոր կացութիւնը կը փոխուի Աւարայրի ճակատամարտէն ետքը, Մանազկերտացի Մելիտէի եւ Մովսէսի օրով հալածուողներէն գլխաւորը եղած է Եղիշէ, իբրեւ Վարդանի եւ իր շարժումին փառաբանողը։ Այս պատճառով պարտաւորուած է հրապարակէ քաշուիլ եւ ճգնողական կեանք մը ստանձնել, տեղերն ալ փոխոխելով ապահովութեան համար, մինչեւ որ սրբութեամբ կը վախճանի մոռացուած վիճակի մէջ (ՍՈՓ. ԺԱ. 43)։ Իսկ մահուան ժամանակին համար, մեր կարծեօք նկատողութեան արժանի է, որ Պերոզի հինգերորդ տարին նախարարաց մասնակի արձակուրդը գիտէ, եւ միւս՝ վեցերորդ տարին բոլորովին արձակելու խոստումն ալ իմացած է (ԵՂԻ. 155), բայց խոստման գործադրութիւնը եւ նախարարաց դարձը չի գիտեր ու չի պատմեր։ Բայց ի տեղի այսր ինձ դարձեալ գալ պիտի, կ՚ըսէ, այսինքն արձակուիլն ալ գրելու միտք ունի, բայց գրելու չի հասնիր։ Նոյնիսկ արտաքոյ եօթն հեղինակին ութերորդ մակագրութիւնն ալ (ԵՂԻ. 110) կը ցուցնէ, թէ իր պատմութիւնը փակած էր արդէն գրեցաւ յիշատակարնս վերջաբանով (ԵՂԻ. 109), եւ ետքէն իբր յաւելուած գրեց Ղեւոնդեանց եւ նախարարաց պատմութիւնը, եւ մտադիր էր նոր յաւելուած մըն ալ գրել նախարարաց դարձին համար, եթէ մահը չկանխէր։ Այդ պարագաները կ՚արդարացնեն եւս, թէ ինչո՞ւ հինէն բոլոր թարգմանիչներուն մէջէն միմիայն Եղիշէն ՄԵսրոպի տօնակից եղած է, իբր Վարդանանց փառաբանող, իբր հալածեալ եւ իբր ճգնաւոր, որ իր ընկերներուն մէջէն առաջին խոստովանողը եղաւ, եւ իր ընկերներէն փառաւոր յիշատակի արժանացաւ Սահակի եւ Մեսրոպի հետ, ինչ որ ուրիշներուն չվիճակեցաւ։ Այս է մր տեսութեամբ Եղիշէի մասին հաւանականագոյն պատմութիւնը, իսկ մահն ալ հարկ կ՚ըլլայ դնել Գիւտի առաջին տարին 461-ին (§ 49

« 295. Վերջին Աշակերտներ   |   297. Մովսէս Խորենացի »
© Gratun.org