Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Գիւտ Արահեզեցի

297. Մովսէս Խորենացի

Ոչ նուազ մթին է Մովսէս Խորենացիի անունն ու կեանքը (§ 50), հակառակ Մովսէս Խորենացի անունով ճանչցուած պատմութեան տիեզերահռչակ լինելուն։ Ասոր անունն ալ միայն Սահակի անանուն կենսագրութեան մէջ անգամ մը յիշուած կը գտնենք (ՍՈՓ. Բ. 14), իսկ բոլոր մնացած ժամանակակիցներ անոր անունը չեն տար։ Նոյնիսկ Խորենացի կոչման ծագումն ալ անլուծելի կը մնայ, ցորչափ իբր ծննդավայր կը նշանակուի Տարոնոյ Խորօնք գիւղը, որուն գիւղացիները Խորօնք գիւղը, որուն գիւղացիները Խորոնեցի կրնային ըսուիլ, եւ ոչ Խորենացի, որով այդ կոչումը արդարացնելու համար գիւղին անունը Խորնի եւ Խորէն փոխելու ստիպուած են վերջիններ (ՉԱՄ. յաւ. 155)։ Ասողիկ ալ մոգսէսը առանց ծննդավայրի կոչման կը յիշէ (ԱՍՈ. 81), նոյնպէս եւ Անեցին (ՍԱՄ. 71), եւ Վարդան (ՎԱՐ. 51-55)։ Իսկ Թովմաս եւ Կիրակոս յաճախակի լոկ քերթող եւ քերթողահայր անունով կը նշանակեն Մովսէսը, ոյնպէս որ մի կամ երկու տեղ պատահաբար Խորենացի կոչուիլը (ԱՐԾ. 3, ԿԻՐ. 3) յետին գրչագիրի յաւելուած, եւ ոչ հեղինակի բնագիր կրնայ նկատուիլ։ Դիտելի է եւս որ Արծրունիին տեսած պատմութիւնը՝ մինչեւ ի կայսր Զենոն կը հասնի եղեր (ԱՐԾ. 82), եւ չորրորդ դպրութիւն ունի եղեր (ԱՐԾ. 5), ինչ որ մեզի հասած պատմագրութեան չի համապատասխաներ, եւ ոչ ալ Մովսէսի ապրած տարիներուն կը յարմարի։ Իսկ Փարպեցին, որ Մովսէսէ ետքն է՝ Մովսէսի պատմութիւն գրած ըլլալը կ՚անգիտանայ, եւ Ագաթանգեղոսէ եւ Բուզանդէ ետքը իրեն գրելիքը երրորդ պատմութիւնս այս կը դասէ (ՓԱՐ. 2)։ Ասոնք յիշելով նպատակնիս մատենագրական զնութեանց մտնել չէ, այլ լոկ իբր պատմաբան Մովսէսի կենսագրական պարագաները ճշդել, որոնք շատ տարտամ կը մնան։ Մովսէսի անունը որչափ ալ յետին դարերու մէջ տօնացոյցի մէջ աւելցած, սակայն Յայսմաւուրքի մէջ յիշատակութիւնը կը պակսի, եւ այդ կողմէն ալ լուսաբանութիւն մը չենք գտներ։ Մովսէս, Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտ, վերջին անգամ յունական դպրոցներ ղրկուածներէն է (ՍՈՓ. Բ. 14), որոնց կը վերագրուի Եդեսիա, Երուսաղէմ, Աղեքսանդրիա, Հռոմ, Աթէնք եւ Բիւզանդիա սադապաճեմիւ ուղեւորութեան նկարագիրը (ԽՈՐ. 251)։ Մոմբրէ եւ Դաւիթ մեծ վարդապետներուն մահուընէ ետքը կը դառնան (ՎԱՐ. 54), եւ ժողովրդեան հոգածութեան կը նուիրուին։ Մովսէսի համար ընդհանուր կարծիք է, թէ Եզնիկ Կողբացի է ետքը Բագրեւանդի եպիսկոպոս եղաւ (ԱՍՈ. 83), բայց չենք գիտեր թէ երբ, որովհետեւ 450-ին Եզնիկ դեռ կենդանի էր եւ Արտաշատի ժողովին ներկայ, իսկ Սահակ-Մեսրոպեանց հալածուելուն առթիւ, գլուխը յիշուած է երանելի փիլիսոփայն Մովսէս, զոր տեղւոջէ ի տեղի աբեղանդ Հայոց հալածական արարին, եւ վերջապէս զխաբէական զեպիսկոպոսութիւնս նման դեղոց մահու արբուցեալ սրբոյն՝ հեղձուցին (ՓԱՐ. 202), զոր ի դէպ է իմանալ, թէ իբրեւ խաբէական եպիսկոպոս անարգեցին եւ թունաւորելով սպաննեցին, քանի որ մթին են Փարպեցիին խօսքերը (§ 51)։ Պատմագրութենէն զատ Խորենացիին կը վերագրուին Հոգւոց վանքին պատկերին պատմութիւնը, Հռիփսիմեանց ներբողը, Պիտոյից գիրքը, Վարդավառի ճառը, ընդհանուր Աշխարհացոյցը (§ 52), շարականեր եւ տաղեր, սակայն քննադատներ երկար տեսութիւններ ունին ասոնց ամենուն վաւերականութեան վրայ։

« 296. Եղիշէ Պատմաբան   |   298. Դաւիթ Ներգինացի »
© Gratun.org