Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Գիւտ Արահեզեցի

304. Շուշանիկ Վկայուհի

Վազգէն, երբ հօրը յաջորդեց եւ Վրաց բդեշխ անուանուեցաւ, ծանօթ էր արդէն իր լկտի եւ անառակ վարքովը, որ մեծ ցաւ էր իր կնոջ Շուշանիկի, կին բարեպաշտօն եւ երկիւղած յԱստուծոյ ի մանկութենէ իւրմէ (ՍՈՓ. Թ. 11)։ Վազգէն այնչափ յառաջացաւ իր լկտի ընթացքով, որ ի րաղջկան իսկ սկսաւ ցանկանալ, եւ իր դուստրը՝ կարենալու համար առնուլ իւր ի կնութիւն, որոշեց Տիզբոն երթալ Պասից դենը ընդունիլ, որ յետոյ ըստ Պարսկաց օրինին նպատակը կատարէ (ՍՈՓ. Թ. 17)։ Շուշանիկի սիրտը զդաց վերահաս վտանգը. իրօք ալ Վազգէն Տիզբոնէ դարձաւ՝ հաւատքը ուրացած, Պերոզի զոքանչը իրեն կին առած, եւ խոստանոլով զկինն առաջին եւ զորդիսն դարձուցանել ի մոգութեան օրէնս (ՍՈՓ. Թ. 12)։ Գուժկաններ լուրը բերին Վազգէն չհասած, եւ Շուշանիկ իսկոյն զաւակներով եկեղեցի կ՚երթար աղօթել. հոն կը մնար մինչեւ երեկոյ, գիշերն ալ կը հսկէր իտնիկ մի փոքրիկ՝ որ մերձ էր յեկեցեցին (ՍՈՓ. Թ. 15)։ Վազգէն, թէպէտ ուրացեալ, բայց քրիստոնեաներուն ազատութիւնը յարգելու յայտարարութիւններ կ՚ընէր, այնպէս որ նոյնինքն Վրաց եպիսկոպոսապետն Սամուէլ եւ բդեշխին եղբայրը Ջոջիկ, Շուշանիկը կը համոզէին բդեշխին պալատը դառնալ, ուսկից նա այլեւս հեռու մնալ որոշած էր (ՍՈՓ. Թ. 24)։ Պալատ գալէն ետքը մինչեւ երեք օր առանձնացեալ կը մնար, եւ բռնադատութեամբ միայն ընթրիքի կը ներկայանար, շուտով մեկնելու համար։ Վազգէնի ուրիշ կոչին ալ չէր համակերպեր, մինչեւ որ Վազգէն ինքը վրան երթալով՝ հարկանէր զնա բրօք սաստի յոյժ, եւ Ջոջիկ իսկ չէր կրնար իր հարսը պաշտպանել։ Վազգէն կը հրամայէր Շուշանիկը եղած տեղը փակել առանձինն, քովը մարդ չթողուլ, եւ կերակուրի համար լոկ գարիէ հաց եւ ջուր տալ (ՍՈՓ. Թ. 31)։ Այս միջոցին էր որ վազգէնի զաւակներէն մէկը Կուր գետին մէջ կը խեղդուէր, եւ Շուշանիկ մը մխիթարուէր թէ գոնէ ուրացութեան վտանգէն ազատեացաւ։ Վազգէն պարատաւորեալ ըլլալով քաղաքէն հեռանալ, Շուշանիկը առժամապէս եպիսկոպոսին ապարանքը կը դնէր հսկողութեան ներքեւ, եւ դառնալէն ետքը կ՚աշխատէր սղոքանօք շահիլ, սակայն սա կը մերժէր ուրացեալին կենակցութիւնը, եւ քովի եղած զարդերն ալ ետ կը ղրկէր։ ՎԱզգէն բարկանալով եպիսկոպոսարան կու գար եւ ծեծելով ու քաշկռտելով պալատ կը տանէր զայն, եպիսկոպոսին եւ քահանաներուն ալ սպառնալով, այնպէս որ Շուշանիկ կը բերուէր մերկ գլխով եւ պատառատուն զգեստով (ՍՈՓ. Թ. 35)։ Վազգէն կը հրամայէր, Շուշանիկի ոտքն ու ձեռքը ու վիզը շղթայի զարնելով բանտին մէջ փակել, շղթաներն ալ պատին ամրացնելով եւ գարեղէն հացէն եւ ջուրէն զատ կերակուր չտալ։ Վազգէն բանտ ալ երթալով երես առ երես կ՚անարգէր եւ կը սպառնար կտտել մինչ ի մահ (ՍՈՓ. Թ։ 36)։ Վեց տարի ամբողջ այդ վիճակին մէջ բանտարկուած կը մնար Շուշանիկ, եւ հազիւ թէ Ջոջիկի միջնորդութեամբ՝ միայն վիզին շղթան կը վերցուէր։ Քուրձ մը միայն ունէր մերկ մարմնոյն վրայ, եւ պարեգօտ մը վրայէն , բոկոտն ու բացագլուքխ եւ մորթ մը միայն իբրեւ կողինք (ՍՈՓ. Թ. 43)։ Հինգերորդ տարին Վազգէն, երկար բացակայութենէն դառնալէն ետքը, վհուկի մը կը դիմէր, Շուշանիին միտքը փոխելու, որ տարի մը ի զուր վկայուհին նեղելէ ետքը, նպատակին չէր հասներ։ Վազգէն նաեւ զորդիսն ուրացուցաներ, եւ Շուշանիկի համար Պերոզի կը գրէր, թէ տանջեմ զնա մինչեւ ի մահ, որովհետեւ դուստր Վարդանայ է (ՍՈՓ. Թ. 43)։ Շուշանիկ հիւծուած ու տանջուած, անսասան էր իր հաւատքին վրայ, թէպէտ Վազգէն չէր դադրեր ամէն կերպերով զինքն ուրացութեան ստիպել, մինչեւ իսկ, կ՚ըսուի թէ, կատաղութեան մէկ վայրկեանին, փորձեց իր իսկ լախտով զայն վիրաւորել, բայց Ջոջիկ արգիլեց (ՅԱՍ. Բ. 315)։ Բանտարկութեան եօթներորդ տարին էր, երբ Շուշանիկ հիւանդանայր յանհնարին տանջանսն վասն սաստիկ ճգնութեան զոր կրեաց (ՍՈՓ. Թ. 44), եւ մարտիրոսութեամբ կեանքը կը կնքէր նոյն բանտին մէջ։ Վերջին վայրկեանին քովն էին Ջոջիկ իշխան, Սամուէլ եպիսկոպոսապետ, Յովհան եպիսկոպոս, տիկնոջ դրաներէցը եւ ուրիշ քահանաներ, որոնք եւ իր փափաքին համեմատ՝ թաղեցին զայն եկեղեցիին քովը այնտեէ, ուրտեղէն առաջին անգամ զինքն քարշելով տարած էր Վազգէն (ՍՈՓ. Թ. 45)։ Վրաց մայրաքաղաքը այն ատեն Մծխիթա էր, իսկ բանտին տեղը կը յիշուի Ուփրէթի բերդը, զոր Ցուրտաւի մէջ կը դնէ Ուխտանէս (ՈՒԽ. Բ. 128), իսկ Ցուրտաւն ալ Տփխիս մայրաքաղաքին սահմանակից կը նկարագրէ (ՈՒԽ. Բ. 34)։ Շուշանիկի գերազմանն ալ Ցուրտաւի մէջ ճանչցուած էր, եւ մեծ ուխտատեղի էր, ինչպէս եւ ինքն Ուխտանէս ուխտի գացած եւ համբուրած ըլլալը կը պատմէ (ՈՒԽ. Բ. 35)։ Շուշանիկի բանտը կը ցուցուի այսօր Տփխիսի միջնաբերդին մէջ, որ հասարակաց բանտ եղած է։ Շուշանիկ իրեն հետ ունեցած է աւետարան մի փոքրիկ, որ նախնոյն իւրոյ էր սրբոյն Սահակայ, եւ զոր մինչեւ վերջ իրեն հետ պահած է (ՍՈՓ. Թ. 27)։ Կը յիշուի եւս Խաչափայտի մասունք մը, զոր Շուշանիկ յանձած է Սահակ-Մեսրոպեան աշակերտներէն Անդրէաս աբեղայի մը, որ Տարոն տանի եւ Առաքելոց վանքին յանձնէ, սակայն Շուշանիկի բանտարկութեան լուրին վարյ եւ վասն վրդովմանց ճանապարհին, Անդրէաս վախցած եւ մասունքի հետ Սպերի մէջ պահուտած է 5 տարի։ Ետքը լուր տուած է Գրիգոր Մամիկոնեանի մը, որ կը գրուի որդի Հմայեկի եղբօր սրբոյն Վարդանայ (ՅԱՅ. 478), այլ պէտք է ըլլայ նոյնինքն Գրիգոր որդին Վասակայ, եղբօր Վահանայ (ՓԱՐ. 171), որ եկած եւ սուրբ Նշանը Սպերէ տարած է Երասխաձորի Կապոյտ բերդը, ուր մնաց զբազում Ժամանակս։ Անկէ փոխադրուեցաւ Վանանդի Ս. Խաչ վանքը եւ Մծխիթայէ ելնելէն 459 տերի ետքը տարուեցաւ Կարս քաղաքը, ուր մնաց 142 տարի եւս, մինչեւ քաղաքին Չարմաղանի Թաթարներէն առնուիլը 1239-ին (ՅԱՅ. 479)։ Շուշանի կատարման թուականը, ոմանք 458-ին կը դնեն, 45 տարեկան եղած ատեն (ՎՐՔ. Դ. 66), որ չ՚արդարանար, քանի որ Աշուշայի մահուընէն գոնէ 8տարի ետքը պէտք է հաշուել, Եւ Աշուշա 460-էն տառաջ մեռած չէ։ Ուրիշներ 474 կամ 476-ին կը դնեն (ՍՈՓ. Թ. 60), Անւոյ խաչին հաշիւով։ Սակայն թէ Յայսմաւուրքին ժամանակագրութիւնը անճիշդ է, եւ թէ խաչին Մծխիթայէ ելնելը կ՚ենթադրուի Շուշանիկի բանտարկութեան եւ ոչ թէ մահուան տարին։ Մենք Աշուշայի մահը 462-ին դնելով, Վարդենի-Շուշանիկի կատարումը կը հաշուենք 8 տարի ետքը 470-ին, 50 տարեկանէ աւելի եղած ատենը։ Մահուան օրը նշանակուած է քաղոցի 17-ին (ՍՈՓ. Թ. 46,55), որ շարժական տոմարի հաշուով յիշեալ տարին կ՚իյնայ Դեկտեմբեր 15-ին, թէպէտ հաստատուն տոմարի հաշիկը կազմուելէն ետքը Դեկտեմբեր 25 -ին գրուած է։

« 303. Վարդանի Աղջիկները   |   305. Վասակի Մահը »
© Gratun.org